TIN NHN  QUẢ - TẠO PHƯỚC ĐỨC -  SỐNG CHN THƯỜNG

 ĐẠO TRNG TY TẠNG                                                                                                              TRỞ VỀ

Google

Nhẫn Tế Thiền Sư
SỰ TCH TY DU PHẬT QUỐC
Ty Tạng Tự 
2548 2004

PHẦN HAI

Như thường lệ, viết thơ sơ thuật gởi cho anh mười. Samdhen c bảo viết thơ cho Mr. Liu Ming ở Calcutta cho hay chng ta đ đến ải đồng Phariyong-Tibet, qua ngy sau nếu c ngựa th đi Bhutan v dặn c gởi thơ th gởi cho quan trấn ải ngi sẽ trao lại cho huynh. Đề như vầy :

Guru Grawa Samdhen Lama
Karap Dartrung Kushark
Phariyong Tibet.

Viết rồi giao cho Choundouss đem lại nh Babon (quan) nhưng nh quan chưa mở cửa, đem về chiều sẽ đem gởi.

Đoạn ăn ngọ với bột nhồi với canh cải xập xại phơi kh. Ăn rồi một chập, bần đạo ln rầm nh đi tiểu, v cầu tiu ở trn rầm, cch họ lm bắt tức cười, ln rầm rồi xuống thang c xy vch đất một chỗ để tiu v đổ rc, sau bn lm phn. Tiểu rồi, đứng trn rầm xem qua nh quan Karap, phải cch chụp hnh lm kỷ niệm, nghĩ vậy bn xuống lầu ni với Samdhen, huỷnh cng hai huynh Iss v Thinhless đồng chụp ảnh, rồi kế bần-đạo cũng y hướng cho huynh Samdhen chụp gim.
[Hnh dn tại đy đ hư.]

Ln rầm đứng một lt vậy m lạnh run, thiệt xứ ở non Hi-m, từ Ri-canh-căng đi lần ln cao hoi nn tuyết đng trắng đảnh, hơi kh thở lần lần nghe mệt qu. Tại Phariyong nầy, xem mấy đảnh ni thấp v bnh địa lung, th như trn ni Điện, leo lần ln tới bnh địa xem hữu đảnh thấy đảnh thấp. V vậy nn nh họ cất lm tm t cửa. Xứ lạnh, vật chết tuy quăng nm cng đường, xương, cốt, da, phẩn đầy nẻo, song sự thi nghe cũng t hơi như thy vật chết xứ ta.

Đy, bần-đạo tự do đi xem cc nơi, chư huynh đi dạo cng bần đạo lại ưa ni tiếng Hindi v Englis cng bần-đạo, nhứt l trải qua mấy chỗ đng người như tại chợ vo tiệm, th huynh Choundouss ưa ni Ăng-l, v bần-đạo c dạy huỷnh cht t tiếng thường dng. Ấy l như khoe người đồng ban, mnh đi xứ thuộc địa Ăng-l biết ni Hindi v Ăng-l, ni cho họ biết mnh nhiều chỗ du lịch. Nghĩ nhớ anh phn c ni : c đọc nhựt trnh, trn khoản du lịch Ty-tạng, c một bọn đi ln ni ấy, c nh nước gip sức cho tiện sự đi, nhưng đi m chẳng thấy về Nay bần-đạo đi đy, găp kh tuyết lạnh-lng, hơi thở mệt nhọc th mới r cht t, định cho bọn ấy, một l bị bịnh ngộp thở v bịnh trẩn mu (gangrne) hoặc bị trợt tuyết sa ho, hoặc bị tuyết r t xuống triền su, lạc đường chết đi, nghĩ vậy bắt thương tm cho kẻ mạo-hiểm. Nghĩ cho bần-đạo, quả cả năm tại Trung thin Ấn-độ, ấm lạnh hai ma đ chịu quen, như tại Sarnath v Bodh-gaya, trọn ma lạnh ở đ, sự lạnh xấp chn, mười lần trổi hơn xứ mnh, lạnh đến đỗi tối ngủ, mền đắp mấy ci cũng khng phỉ. Mắc tiểu, th mnh đợi sng chớ khng muốn tốc mền v ra ngoi tiểu, ni vậy th biết sự lạnh dường bao. Hết ma lạnh th đ khởi đi Ty-tạng. Một tuần lễ tại Calcutta, mỗi ngy hai bữa tắm, khng giờ no hở quạt. Nhưng lc ln tại non Hi-m thnh Ghoom, Darjeeling, chịu sự lạnh cn trối ngất. Đ l Ghoom cn ở dưới thấp, h huống trải qua cc trạm cho tới ải đồng Pharijong nầy, một ngy tấc đường một ln cao, thng nực ở cc xứ m đy lạnh thấu xương, tuyết cn trắng ni lấp đường, h huống l tới lập đng. Theo bần đạo, bọn mạo hiểm ấy khng biết th giờ, đi nhầm lối tuyết cn cao, gi cn lung. Họ lấy theo ngy giờ nng nực xứ mnh, họ cho l hết lạnh, họ đi lối tuần thng ging Annam th họ lầm lắm. Thng nầy l Avril m đường ni bần-đạo đ trải qua nhiều nơi tuyết cn cao trn thước, lại đi cng chư huynh đệ Ty-tạng, như huynh lama Samdhen nầy, khắp cc nơi đều c người quen lớn, hoặc bổn-đạo của huỷnh. Đến đu cũng c nh ấm knh m đụt lạnh, c củi lửa nước ni ấm p m tay chưn bần-đạo cn lạnh như đồng thay, h huống mạo hiểm như bọn ni trn, khng thuộc đường cao nẻo thấp, lnh tuyết ẩn sương, khng biết nơi đỗ đụt đợi thời giờ nn đi. Đừng tưởng c mặt trời m tuyết phải tan, bần đạo vẫn thấy mặt trời chan chan nắng giọi m tuyết vẫn trơ trơ, chỉ lần hồi bắt ở dưới đất tiu lần ra nước rỉ rả cht đỉnh vậy thi, chừng đủ th giờ trời tối cũng r tan, chẳng lựa c mặt trời. Như tại Pharijong nầy, cch ni tuyết chừng ngn thước, th ngy đm bần đạo vẫn thấy trắng như vi, c bữa sớm mơi ra thấy ni xanh um, chừng 10 giờ, 11 giờ th tuyết xuống đ trắng đảnh, vậy th biết chưa phải mặt trời lm r n. Nước đ đng đặc xem khc hơn tuyết đặc. Sự nầy bần-đạo nghĩ chưa ra, như gần suối nơi triền ni, sao nước suối khng đng, m trn m suối tuyết đng trắng bờ. Nước suối lạnh th c m khng đặc. Lạnh đến đỗi hốp vo th phun ra liền m răng lưỡi qunh lận, thiệt qu đỗi lạnh. Nghĩ vậy bần đạo cho rằng : nếu bần đạo đi một mnh, khng c bọn Lama nầy, th bần-đạo cũng phải chết lạnh hay chết v tuyết chn thn.

Buổi chiều độ 3 giờ, c một người Ty-tạng lại thăm Samdhen, chuyện vn nghe cch rnh rẽ, giọng ni hưỡn-đi, cứ một chập liếc ng bần-đạo, rốt lại người hỏi thăm Samdhen, huỷnh bn thuật chuyện Bần-đạo l thầy tu hội vin của hội Đại-bồ-đề ở Calcutta, Bodh-gaya v Sarnath. Trải qua trn t thng tại Phật-đ-gia ở hết lng cng chư lama v cc người Ty-tạng đến đ cng dường, c ni Baha lama Dromo thương bần-đạo lắm, thuật việc cng dường chủ tự Lama. Nghe qua người động lng thương, bn bảo khuyn Samdhen phải tận tm điều-độ bần-đạo v khi đến Lhassa(1) dắt chỉ cho bần-đạo biết chư danh-thắng-tự v thắng cảnh. Đoạn người bn ni tiếng Hindou với bần-đạo, bảo thầy phải ăn nhiều bữa như chư lama mới chịu nổi kh hậu xứ Ty-tạng, nếu thầy giữ ăn một ngy một bữa ngọ, th yếu sức chịu lạnh lng v kh hậu xứ chng ti khng nổi. Ti nghe đức lama đy ni, mấy ngy ry xem thầy c hơi mệt thở, th ti biết kh hậu đy, người yếu rất kh chịu. Thầy rn ăn cho nhiều cơm v bột sadou, ty phong tục. Ni rồi người x hai huynh đệ ti m đi về. Đoạn Samdhen ni ng đ bảo ti khi đến Lhassa phải chỉ cc thắng cảnh cho thầy v bảo ti ăn cho lung cơm, v đường đi Ty-tạng cực khổ lắm, gập ghềnh đo ải, trải tuyết dầm sương, nếu ăn t th khng đủ sức đi cho đến nơi. Kế chừng 1 giờ th người trở lại nữa, bưng một nắp quả đường bột sadou đến ni ti xin cng dường hai thầy v bật tiếng Hindi với ti nữa, coi mi ưa ni chuyện, vui cười, khuyn lơn nhiều chuyện ch lợi cho bần-đạo, đoạn chuyện vn với Choundouss một chập rồi x kiếu về. Ấy l một người Ty-tạng thứ nhứt, lần đầu m bần đạo đặng thấy x bần đạo một cch cung knh. Sau đy Samdhen mới ni : người ấy l cha của hai c vi nhỏ tại cha Galinhkha, v bần đạo c hỏi tn người ấy cng huynh Isess, th huỷnh cũng khng biết, đoạn b chủ nh ni tn l Gounduss-Targhess. Phật tổ cũng khiến cho gặp người lnh v đối đi tử-tế, tuy vẫn l khch ngoại bang.

Chiều huynh Choundouss ni, mướn đặng hai con ngựa chở hnh l đi Bhutan, nhưng khng c ngựa cỡi, anh em ti đi kiếm mướn cng lng m khng c. Samdhen ni : Thầy đau cẳng, sợ e đi bộ xa đường kh nổi, thiệt ti khng an tm. Ti ni : Khng sao, bất qu đường đi như đường đi Npal. Bần đạo cn đi thấu su ngy đường ni Hi-m miền Npal. Th đy cũng trong dy ni Hi-m, khng sao, c ngựa cũng tốt, khng ngựa cũng tốt. Bn luận xong việc ngy mai ln đường, cng nhau cc huỷnh ăn nước canh cải, mời ti đi ba phen, thi cũng hoan-hỉ ăn một chn cho hạp lng chng. Đoạn huynh Choundouss ni với Samdhen rằng : Mai ln đường, vậy thầy xuất cho huynh đệ chng ti v hai ng b chủ nh uống một bữa nước cơm rượu xăng. Bần đạo nghe ni bn ni : thi để ti hiến cho huynh đệ một đồng bạc Ty-tạng, mặc tnh huynh đệ ẩm thực ty hỉ muốn. Đoạn huynh Choundouss tiếp lấy đồng bạc, mượn ng chủ nh đi mua nước cơm rượu ấy l tục của họ vậy. Cng nhau xm-xch họ nhậu. Thinhless ht thanh thao vui cười, hai huynh đệ : ti Samdhen nhậu tr tới 10 giờ rưỡi r tiệc của họ, hai huynh-đệ ti nghỉ.

Ngy 1er Mai 1936 11-3-.l.

Bữa nay thức dậy, lo thu xếp đồ hnh l ngủ, rồi dng tr điểm tm, đoạn 9 giờ ăn bột sadou với canh cải. Chn giờ rưỡi ln đường, tạm biệt chủ gia Pharijong (v cn trở lại) đi Bhutan (Bửu-tn). Huynh Iss v Choundouss ở lại đợi M-tử đem ngựa lại chở hnh l. Bốn huynh đệ đi trước, lần hồi ln dốc qua đảnh, trời đ lạnh lại thm gi thổi, đ ln dốc cn bị gi ngược, tạt vo mặt, thở khng kịp, phần hai lỗ tai bị gi ln vo lạnh nhức thấu c. Bần đạo mệt run cả hnh, thở ho hển muốn hụt hơi, song cứ niệm Phật m đi. Ln tới nửa dốc bn cng huynh đệ tạm thạch bn nghỉ. Thấy huynh Thinhless guồi nơi lưng cốt đ Phật tổ, nặng 70, 80 kilos, ln dốc huỷnh thở ra khi. Nghĩ sự cũng thn con người m huỷnh phải thn anh phụ trọng cực nhọc hơn cc huynh đệ, nghĩ vậy bần đạo bắt cảm nghiệp của huỷnh. Đi đường hằng van vi chư Hộ-php, Long-thin v chư sơn thần, thổ thần, chư quỉ thần đặng xin ủng hộ huỷnh, thn đai Phật cốt nặng nề, bần đạo xin niệm vng sanh gip chư thần đoạn nghiệp chướng v vng sanh Tịnh-độ m đền ơn ủng hộ huynh Thinhless, v hằng ch nguyện cho huỷnh kiếp nầy trả hết nghiệp bo tiền khin, kiếp sau sanh vo phước-đức tộc gia, hưởng phước v thọ tam-qui ngũ giới lm thiện tc phước nhin hậu thnh Phật đạo. Trong lc tạm nghỉ nơi thạch bn tư duy v lng chc nguyện xong, bỗng trực nhớ tới sự lạnh lọt vo hai tai, bn lấy mo lama xuống xủ hai cnh đậy trm lỗ tai, v lấy khăn mouchoir bịt ngang lỗ mũi, đoạn huynh Samdhen chỗi gt th ba huynh đệ cũng đồng đi. Họ sanh trưởng đất ni non, nn đi giỏi qu. Bần đạo lục thục đi sau với huynh Thinhless. Nhưng, tuy huỷnh vai guồi thng nặng, nhưng hnh vc cao lớn bằng hai bần đạo, nn bước của huỷnh bằng rưỡi bần-đạo, huỷnh đi cũng mau hơn ti. Nhờ đậy tai, bịt mũi đỡ gi, nn t mệt như khi ny, cứ xủ hai tay o trng, đi bớt lạnh. Đoạn qua đảnh, mừng xuống triền đỡ mệt, v đi v nghĩ cho ci xc tứ đại nầy, biết bao nặng nề, mang n như mang gng nặng, đi mới một đi giờ m n đ đuối v muốn nuỗng hơi. Bần đạo tư duy thế sự bn ni với xc tục rằng : Cn sống một giờ, bần đạo cũng nguyện mượn thn tứ đại hnh Phật sự, thế thế hằng nguyện y như thử. Cn nay, như ngươi c hết nghiệp th cứ việc ng-tử trn ni Hi-m-lạp nầy đặng ta tc dụng ci khc m hnh Phật-sự. V đi v thầm ni trong tr như vậy v so snh với huynh Thinhless, th lần hồi thn tứ đại bớt mệt, song lc xuống nửa dốc ni lại gặp mưa tuyết, hột nhỏ như hột tiu, o mo ai nấy trắng phu, ng hai bn đường trắng d. Huynh Isess trao cy d của bần-đạo m huỷnh đ cầm gim lc ln dốc, bần đạo mắc chống gậy, nhưng mưa tuyết c ướt-t g, thi để cho huỷnh che cho mt lng đ cầm gim cả vi giờ. Bần đạo chịu gi mưa tuyết ấy ước trn một giờ, đoạn huynh Samdhen bảo tạm nghỉ dng tr, nhưng bần đạo sợ mệt m dng nước n lỏng bỏng đi khng đặng, bn từ chối đi lun, v lấy cy d che đi, hai huỷnh v uống v đợi Thinhless, lc nầy huỷnh đ đi chậm lại rồi. Nhờ cy d che gi, bớt lạnh, bần đạo đi lần hồi, kế hai huynh theo kịp. Lc nầy bớt mệt lại bớt lạnh đi kịp hai huỷnh, rng đi, hai chưn mang giy đ chưn rồi, mấy đầu ngn cẳng đau qu, họ quen mang từ nhỏ tới lớn, mnh bỏ giy đ bảy, tm năm, nay mang lại đi phải cng-nng. Xứ nầy khng mang giy th cẳng chịu lạnh khng nổi. Pht đ tới trạm Yasa, vo nh quen của một ng Ty-tạng cư sĩ m tạm nghỉ. Nh chật hẹp, song cũng xen nhau tạm ngồi. C con gi của ng lật đật trải đệm để ghế nhỏ lm tợ cho Samdhen v bần đạo ngồi, đem tr rt cho hai huynh-đệ ti dng, kế huynh Isess nấu tr cũng chn rồi, đổ vo ống thục (v huỷnh bươn bả đi trước đặng nấu tr). Hai huynh đệ dng ước ba, bốn chn tr, th huynh Thinhless đ tới, ch sủa hồ ho th biết huỷnh đ tới, liền mang thng thẳng vo nh, an tr gần cửa trn sng để củi, rồi vo chỗ huynh đệ đang ngồi, liền ngồi thở ho hển, huynh Samdhen bảo nhậu tr. Đoạn huynh Isess lo nấu canh cải đặng huynh đệ dng bột. Chờ hai huynh Choundouss v Iss tới 5 giờ m chưa thấy tới, anh em kẻ đi dạo đầu nầy, người đi nẻo nọ, chờ đợi hai huynh. Bần đạo 6 giờ mới nghe chung ngựa, hai huynh bước vo th Isess v Thinhless bước ra lấy đồ hnh l, mới c bột sadou, chớ ny giờ con gi của ng chủ gia dưng một quảo nổ, mấy huynh đệ dng đỡ đi. Đoạn hai huynh thuật sự m tử nầy khng tốt, 2 giờ mới đi l huynh đệ ti cự với y lắm, chớ y ni để mơi mai sẽ đi, lại khng chịu chở valise ni nặng, nn huynh đệ ti phải mang.

Đoạn m tử bước vo ni chi khng biết m chỉ Choundouss, song bần đạo biết , đ l ni huynh Choundouss cự với y. Đoạn ci nhau một hồi. Huynh Samdhen phủ ủy bảo uống tr, th hai bn đ m v đưa tiền cho m-tử, m-tử uống tr rồi ra nh trạm nấu ăn v nghỉ. Xm nầy chỉ c ba ci nh m thi, c một ci nh để cho ngựa v m tử ở, cn hai ci nh, ty ai tạm nơi no cũng đặng, miễn biết xử điệu (trả tiền) th tốt. Ấy l tiền củi lửa, dầu đn v chủ nh nấu ăn uống gim cho cả. Huynh Samdhen hối mở rương lấy lễ vật. Một ci hnh cha thp Phật-đ-gia, một tấm vải in cẳng Phật v một tấm tượng Phật tổ kiểu Burma, một cục x-bong v một cục tr, một ci hộp quẹt, dưng cho chủ nh, tiếp lễ v coi bộ mừng lắm, v mấy thuở, xứ nầy m c tượng Phật v mấy mn dấu tch kia. Bn đem bột sadou đp lễ. Huynh đệ ăn uống rồi đồng lo ngủ.

Ngy 2 Mai 1936 12-3-.l.

Ở chỗ nầy cũng lạnh, nhưng lạnh t hơn ở Phari-jong, nn huynh Samdhen 5 giờ rưỡi cn trm. Su giờ thu xếp hnh l, tr đ chn, nhồi bột ăn rồi 8 giờ rưỡi ln đường. Tạm biệt ng chủ v mấy c em, đường xấu qu, ho hố, đ cục chinh-chồng, mang giy m đi cấn một hai cục đ thốn thấu trong bn chưn. V đi v niệm Phật v niệm thần ch nguyện cho loi vi tế cn trng tại tc hạ tn kỳ hnh. Nhờ niệm vậy c lc qun mệt, pht đ tới trạm Sinhgara, chỉ c một ci nh trạm m thi. Huynh đệ đồng vo uống tr, mở hnh l cho ngựa nghỉ, tr cn trong chai thermo, uống mỗi người vi chn. Đợi huynh Isess nấu tr rồi sẽ uống tiếp. Trong khoảng đợi ấy, huynh đệ họ cng một người hnh khch cng nhau đnh bi co. Đoạn huynh Isess ku vo uống tr v ăn sadou. Bần đạo xin kiếu v sớm mơi ăn cn no, khi cc huỷnh no n rồi th 12 giờ rưỡi ln đường. Bần đạo đi dở nn thường hay đi trước, đ cởi giy lột vớ bỏ vo ti dết đặng đi cẳng khng, bớt đau v thong thả cẳng, đi chừng ngn thước th huynh Choundouss v Iss theo đ kịp v ni : thầy thủng thẳng đi, hai anh em ti đi trước đặng trnh thng hnh (xin tại Pharijong : 8 người 2R.4A.) th mới qua ải đặng. Ni rồi hai người đi liền, bần đạo ừ ừ, nhưng nhị cẳng cũng bươn bả theo họ, phải mang giy th đi khng kịp họ, đi tới khc đường quẹo kia, hai người bn dừng chơn ni : Quan ải trước kia, nghỉ đy, ti đi trước rồi sau hai người sẽ đi. Iss bn mở valise ra, lấy lễ vật sửa soạn đng hong, huynh bn m lễ vật ấy đi một mnh thẳng đến Trấn ải quan, bảo bần đạo ngồi nghỉ, chờ trnh thng hnh rồi đi mới đặng. Đoạn Iss lc kha valise rồi, bn bảo bần-đạo đi, th ti ni : Choundouss bảo ngồi đy chờ huỷnh trnh rồi lại ku đi, by giờ huynh bảo đi, thi đi th đi. Lc ấy vừa mở ti dết lấy tập sổ nhựt k v viết ra, vừa mang kiến, ni ngồi đợi th viết sự đ qua kẻo qun, huỷnh bảo đi th c khng vui, v chưa kịp viết chi hết. Thi, nhẫn tm, kẻ bảo vậy, người bảo khc, bỏ đồ vo dết th huỷnh đ đi trước rồi, đoạn vừa bước xuống thạch bn th huynh Samdhen v Thinhless với Iss đ tới. Bần đạo thuật việc Choun-douss đ đi trnh passeport cho Babon, th Samdhen bảo đi. Đi tới Quan ải địa đầu nửa Bhutan, th bần đạo thấy bn kia suối c một ci nh, cất theo kiểu lầu đi Ty-tạng m bần đạo đ ng thấy, nhưng kiểu cửa c khc. Ngang qua suối, bắt một ci cầu, trn lợp vn, hai đầu cầu c cửa cch chắc chắn. Khi qua cầu th huynh Samdhen ku Iss hỏi chi nhỏ nhỏ khng biết, đoạn đi thẳng lại nh hờ, lt sạp vn, huynh đệ đồng ngồi nghỉ. Bỗng Choundouss trong nh Trấn ải quan bước ra đi thẳng lại Samdhen ni lia, đoạn thấy Sam-dhen lấy bp tiền ra lấy tiền đưa cho Choundouss. Lc ấy Choundouss bn ni với bần-đạo rằng : Quan Babon đi thm tiền thuế hai tn m-tử 8 annas, xấu qu. Bần đạo ni khng bao nhiu, đng cho rồi. Đoạn huỷnh đi, mấy huynh-đệ rt tr trong chai thermo uống rồi thả đi lần, chỉ huynh Thinhless ở sau đợi m-tử. Lc ấy lấy rveil(1) ra xem đ 2 giờ. Huynh Samdhen đi với cc huỷnh trước, bần đạo bết chưn, lục thục theo sau, đi tới một xm nh kia trn nổng, đường đi ở dưới thấp, c một ci nh cầu cất đầu lộ tại nẻo bước ln xm củi.

Huynh Samdhen v Choundouss ngồi nghỉ. Bần đạo cũng nghỉ, cẳng đ bết bt rồi, ước nghỉ tại xm nầy l vừa, nhưng huynh Samdhen ni, đy khng c nh quen, lần tới trước c nh quen. Đoạn đi, th huynh Iss sụt sau với bần-đạo, ba huynh kia đi trước. Thiệt bết bt, bước muốn hết nổi, song biết sao, phải rng hết gn cốt m đi, đi tới khc đường kia thấy Samdhen v hai huynh ngồi chờ, hai huynh đệ ti đi tới th Samdhen bảo ngồi nghỉ, chập lại đi trẽ vo đường hẻm bn tả vo lng Chakha c trạm bn vo một ci nh của người quen, đến cửa ng, huynh Samdhen v Choundouss cn đứng ngoi cửa chờ người mở, trn lầu ch sủa vang rn. Bần đạo thấy nh ấy lng mừng đặng nghỉ mệt, đoạn thấy hai huynh bước vo cửa th bần đạo cũng đ tới cửa, bước vo th thấy người chủ nh mở cửa rồi đứng np một bn, cho hai huỷnh, đoạn hai huỷnh tro ln thang, thang ấy bằng một ci cy y mổ như mng heo ăn vậy  , bần đạo cũng ln thang vo căn phng, c một ch nhỏ lật đật qut. Bần đạo mỏi qu, đợi qut rồi bn ngồi bẹp xuống rầm khng đợi trải chi hết, đoạn huynh Samdhen lấy rveil ra xem đ 4 giờ 50, vừa mc khm v d xong, th m-tử đ đến, mấy huynh kia xuống lầu, đem hnh l ln v sắp đặt nơi phng. Phng lớn rộng ri, kế phng c nh bếp cũng rộng ri. Mở rương, valise, lấy lễ vật ra dưng cho chủ gia, th coi bộ anh chủ nh mừng rỡ, ngồi chuyện vn một chập bn kiếu bước ra thẳng vo phng bn kia, bưng tr v hột nổ với cốm dẹp lại dưng cho hai huynh đệ ti. Đoạn bưng lại một nồi xăng đi mấy huynh kia. Chnh giữa ci nồi, c nhận một ci giỏ đương bằng hng đen, chung quanh giỏ ấy l nếp xăng hm. Đổ nước nng chung quanh hm ấy, nước hm chảy lượt vo giỏ đoạn c go cy mc đổ vo chn uống. Uống hết nước nhứt, tới nước nh, lấy giỏ ra, lấy nước nng đổ vo nồi, c cy quậy lộn hm, rồi qua nước ba, th lấy giỏ ln, lấy cy c tiện đầu trn như tri chy   tn nghiền hm rồi đổ nước nng vo quậy đều, đặt giỏ lượt vo mc uống, vậy m cũng say vi. Đoạn chờ huynh Thinhless. Tới 6 giờ tối huynh mới tới, coi bộ mệt ngất, bần đạo khi ấy xuống lầu đi ngoi, thấy huynh đ tới, chạy lại hỏi sao lu trễ, huỷnh vừa thở vừa chỉ đầu ni nhức, chỉ ngực ni tức, chống cy đỡ thng đứng nghỉ, bần-đạo rất thương v cũng than đường xa mang nặng. Kế hai huynh đệ đồng đi vo nh, để thng ln lầu, th huỷnh xề ngồi nơi rầm, ng dựa vo đống hnh l gần bn m thở dốc m đầu. Samdhen hối Isess rt tr cho huỷnh uống. Đoạn bần đạo mc tiền bảo Choundouss mua xăng cho huỷnh uống đặng giải lao, huỷnh từ chối, song bần đạo ni : c xăng uống cho mu chạy bớt nhức đầu v tức ngực Phai unhlờ sitro Katkha poudou, xăng x gic poudou. Huynh Choundouss tiếp lấy tiền, nhưng ni, huỷnh khng biết ni sao m mua xăng. Thinhless giỏi tiếng Bhutan, để huỷnh khỏe rồi lại phng chủ nh ni mua. Đoạn trao tiền cho huỷnh, huỷnh bước ra, qua phng trăm lia với chủ nh, đoạn một chập trở lại ngồi như cũ. Bần đạo hỏi : Xăng minh con ? th huỷnh ni một lt sẽ đem lại, coi bộ huỷnh cũng cn mệt lắm, kế xăng bưng lại một nồi như khi trước. Huỷnh đưa tiền cho Choundouss, rồi trả lại cho bần-đạo ni : Chủ nh khng chịu lấy tiền. Đoạn Choundouss uống với Thinhless. Th Sam-dhen rằng : c xăng coi Thinhless hết mệt mỏi, ấy l lời ni giỡn. Uống xăng ăn bột tới 9 giờ rưỡi ngủ. Bần đạo cũng mỏi m ngủ vi tới 1 giờ thức đi tiểu v o bế bp cẳng. Tại xm trọ Chakha nầy t lạnh v ở dưới triền thấp.

Ngy 3 Mai 1936 13-3-.l.

Sng, lc 3 giờ th Samdhen đ thức, ku Isess thức nấu tr, nhưng huỷnh cn m ngủ, đoạn một chập lu Samdhen bn ku nữa, ni đ 4 giờ rồi, thức nấu tr. Bận nầy Isess thức lo đi rửa mặt rồi nấu tr. Bần đạo cũng chỗi dậy, thu xếp đồ ngủ rồi cũng đi rửa mặt. Isess ku m-tử. Ai nấy đều xm lại uống tr ăn sadou rồi 6 giờ tạm biệt chủ gia Chakha ln đường. Bần đạo đ xuống lầu đi theo Choundouss v Isess, ra tới đường th Choundouss bảo, thầy thủng thỉnh đi sau, cứ một đường đi tới. Hai anh em ti đi trước đặng sắm sửa chỗ tr ngụ. Ni rồi hai huỷnh đi như dng. Bần-đạo thỉnh thoảng đi, v hm qua đ bết rồi, nhờ đm nay bp cẳng nn mang giy đi cũng khỏe. Kế huynh Samdhen đ đi tới gặp bần đạo, đến một khc đường kia khng c xm nh ở gần, huỷnh ni : tạm nghỉ đy dng tr. Ti nghe ni dm lại chỗ huỷnh ngồi khng thấy khay tr, sao huỷnh ni dng tr. Huỷnh cởi bớt y phục (v đ nực rồi) để nơi thạch bn gần lộ rồi đi tiểu, trở lại ngồi nghỉ, th huynh Isess v hai m-tử với hai ngựa đ tới, ni đi tới trước kia c nước, nghỉ nấu tr mới đặng. Xch đồ đi chừng 50 thước, bn thấy c chỗ cũ của hnh khch lấy đ lm to nấu ăn. Th Samdhen bn bảo Isess mở gi lấy khảm cụ trải bn lộ ngồi. M-tử mở hnh l thả ngựa cho ăn. Hai m-tử quơ củi, Isess lại khe mc nước. Kế Thinhless tới, để thng xuống nghỉ, rồi huỷnh cng ti đi lại khe nước. Ti lau mnh v chốn nầy khng lạnh, tiện dịp lau mnh, giặt vớ v khăn. Rồi việc ln phơi đồ v đồng ngồi uống tr ăn bột sadou (ăn với đường). Qua 10 giờ rưỡi ln đường, lc nầy bần đạo đ cởi giy đi cẳng khng, thật khỏe cẳng, v cặp vớ chưa mấy kh, lấy kim (surt) ghim trn nc d v che v phơi vớ v trời nắng chan chan. Đi tới 1 giờ chiều, cũng tạm nghỉ bn đường như trước, nhưng khng c uống tr, chỉ lo lại mương kế đ rửa mặt. Bần đạo thấy nước nhiều chảy mạnh, tiện việc gội ci đầu, đoạn ln ngồi nghỉ, kế huynh Thinhless đ tới cũng ngồi nghỉ, huynh Samdhen chỉ ci nh lầu vch sơn vi trước kia đ thấy v ni : Đ l nh Quốc-tự v nh cng sở Trấn quan Bahalama xứ Bhutan, cn chừng ba cy số ngn nữa th tới. Đoạn 2 giờ đi, trước mắt thấy nh cửa lầu đi, nhưng đi bết cẳng m khng thấy tới, lần lượt đi riết xế qua đ tới thnh Patr, quan ải nước Bhutan (l Kinh-đ cch đy 10 cy số) th đ c Iss chực sẵn đn, rồi cng nhau hiệp hnh đi vo cửa kinh-đ l một ci cầu bắt ngang qua suối su như cầu quan ải Xana-Chamba nhưng tốt hơn, trn nc nh cầu sơn vẽ c viết chữ ba m-ma-ni-bt-m-hồng trn đ, đoạn qua cầu ấy rồi ln dốc, đường cẩn đ ni lng, đ mệt m gặp ci dốc nầy thm duyn mệt uối, nghỉ hai lần vậy mới tới nh thiền của Baha-lama, th c huynh Choundouss, đứng chực đn, lc ấy đ 3 giờ rưỡi chiều, gặp nhau họ trăm lia rồi dẫn lại ci nh lầu gần nh Baha, đem đồ hnh l ln v tạm nghỉ ngoi hng ba cc từng lầu thứ nh đ sắp đặt đng hong, bn khui thng đem ba tượng Phật nhỏ ra v lấy đủ lễ vật : tr, đường, savon, nước sng Gange, tượng lớn Bodh-gaya v tượng Phật tổ kiểu Burma v anh lạc, rồi mấy huỷnh đồng bưng lại Baha-lama, xa nh ngụ t chục thước. Bần đạo ở coi chừng đồ đạc v huynh Isess lo nấu tr. Bốn huynh lại Baha dưng lễ ra mắt rồi một chập lu huynh Thinhless về guồi thng Phật cốt lớn đem lại Radja. Bần đạo rảo mắt xem qua khm Kinh-đ Bhutan, thua Npal lung lắm, nghĩ cho l một ci Vin-ngoại dn gi m chưa tấn ha. Đoạn mấy huỷnh rồi việc ra mắt Bahalama, bn trở về chỗ ngụ, bưng lễ vật đi ra mắt Đại vương v cc danh tự tại kinh đ, tới tối 8 giờ mới dng sadou. Bần đạo mỏi mệt lắm, cả ngy đi đường khng cơm, nn cũng dng bột với muối, rồi 9 giờ ngủ.

Ngy 4 Mai 1936 14-3-.l.

Sớm thức dậy, Samdhen v Choundouss dẫn nhau đi đem lễ vật lại Baha nữa, v trở về bưng lễ vật đi viếng cc chỗ nữa. Bần-đạo v Thinhless ở nh coi đồ, cn Isess th lấy đồ lama mặc đi dạo phố. Mười một giờ rưỡi, họ về. Đoạn c người lại mời Samdhen lại nh Radja hầu chuyện, tục của họ, đi đu phải đem chn ring của họ theo đặng dng tr. Samdhen c ni với bần-đạo, ngy mai sẽ đem bần-đạo đi ra mắt Baha. Cc huỷnh đi, kẻ đi đầu nầy, người đi đầu kia. Bần đạo ở nh viết nhựt k, rồi lấy my chụp hnh bỏ vo o xuống lầu đặng ln chụp hnh nh Baha v đền đức Đại-vương với nh trn đảnh. Đoạn trở về chỗ ngụ rủ Isess đi dạo phố phường. Huỷnh bảo Thinhless coi đồ, hai huynh đệ xuống lầu đi, xuống tới đầu dốc đường qua nh cầu cha Kinh-đ pht gặp huynh Iss đi về, c người bưng nổ v cc vật thực đi với huỷnh. Huỷnh bảo Isess trở về sắp đặt thu đồ nấu ăn, nn huỷnh phải trở lại. Th Iss ni : Lama v Choundouss đ về tới cầu kia, thầy đi thẳng lại đ sẽ gặp, bần đạo đi thẳng xuống dốc th thấy hai thầy tr về. Samdhen hỏi : Thầy đi đu ? Ti muốn đi dạo xem phố phường. Huỷnh bn bảo Choundouss dẫn đi. Tới chỗ họ by hng bn theo lề đường, chớ khng c chợ th Choun-douss dừng bước, bần đạo cũng y theo huỷnh, đặng xem dy bn đồ, th phần nhiều l vật ăn, l lần bước tới người thứ tư th Choundouss c quen nn ngồi xuống, th tn bn đồ ku c bn xăng lại mua đi Choundouss. Bần đạo dm thấy một ci đy(1) kiểu Bhutan, bn hỏi mua, Choundouss hỏi gi cả th tn bn đi 1 rupee anglais, ti ni mắc, bn trả tới 12 annas, chịu bn, bn lấy tiền trả v mua thm sợi dy cột giy Bhutan gi 10 annas Ty-tạng. Đoạn xem một hơi nữa th khng vật chi đng mua lm kỷ-niệm. Huynh Choundouss uống thm một ống tre xăng nữa rồi đi chỗ khc. Ln dốc cha gặp một người ngồi bn sau cha, thấy ci ống kha Bhutan, muốn mua, hỏi gi đi 1R.8A. anglais, mắc qu, thi đi. Choundouss bn dẫn đến xem chỗ nữ-cng, vo đ thấy bốn c dệt vải, hng, gấm, thiệt bỏ mu tốt đẹp, nhưng tơ chỉ th lắm, song cũng đng khen, v xứ ta nữ-cng thua xứ người, chỉ xuất tiền mua m thi, đoạn về, th huynh Samdhen bảo ngồi nhậu tr ăn nổ. Kế huỷnh bảo thi sẵn dịp Choundouss đi lại Bahalama thầy hy đi với huỷnh lại ra mắt Baha cho rồi, v ti c ni trước với ngi rồi, chớ mai sẽ nhiều người lắm. Theo chơn Choundouss lại nh thiền Baha, vo đ th huynh Choundouss đảnh lễ, bần đạo bước tới trước Đại-đức cũng đảnh lễ v bước lại ci đầu trước php ta của ngi, ngi bn ci đầu đụng đầu bần-đạo m đp lễ. Đoạn thối lui đứng một bn Choundouss, th Đại-đức hỏi, Choundouss thuật việc bần-đạo l hội-vin của hội Đại-bồ-đề ở Bodh Gaya theo Samdhen đi Ty-tạng, th Đại-đức nhn bần-đạo v chắc lưỡi c thương v khen ngợi (ấy l tục của họ, chắc ht l tỏ chịu v thương). Đoạn Choundouss chỉ qua pha tay tri, bần đạo dm theo, bn thấy chỗ thờ Phật th thẳng lại lễ bi, đoạn Baha bảo trị-sự rt nước sửa soạn nơi bn cng dường Phật, th Choundouss biết nn bảo bần-đạo lễ bi nơi ấy nữa, rồi cũng thối-bước đứng bn Choundouss dm xem Baha, th tc cn nhỏ, lối 40 ngoi, ti vẫn nhớ mặt ngi c đến Phật-đ-gia. Đoạn ngi bưng bt cơm trước tợ ngi, ku Choundouss bảo dng, Choundouss bước tới bợ tay vo khều cht t vo tay rồi thối lui bỏ vo miệng, rồi bảo bần-đạo bước tới thọ thực, th bần-đạo cũng lm y theo huỷnh. Rồi hai huynh đệ x kiếu đi về, ra tới căn phng trống thấy một vị lama đương ngồi vẽ, trước mặt c căng bố trắng, trn bố c vẽ họa đồ (plan) cha thp Phật-đ-gia. Coi cch vẽ l kiểu u-chu, ngay thẳng bằng nt, khen thầm. Đạo huỷnh đi lại phng kế đ, bước vo thấy hai vị lama ngồi may đồ y phục, kế đ c ci đơn một vị lama (chắc l thơ k) nn thấy ngồi viết kinh. Trước đơn tợ c khm(1) thờ đức Chuẩn-đề. Xem rồi bn x kiếu về Samdhen hỏi đ ra mắt Baha rồi h. Rồi. Thi uống tr v dng bột sadou. Vưng theo người, ăn rồi nằm nghỉ 15 pht, kế chỗi dậy bp cẳng, cn nhức mỏi qu. Đoạn 4 giờ trời mưa rỉ rả, hơi lạnh đ thấm, mnh mẩy rởn c cả. Tối lại 8 giờ huynh-đệ họ ăn cơm, bảo bần đạo dng, bần đạo từ hẳn. Đoạn họ đnh ph ăn đột bn tay tới 10 giờ rưỡi ngủ. Đm nay bần-đạo ngủ vi v sự mỏi m ba ngy đường.

Ngy 5 Mai 1936 15-3n-.l.

Sng 5 giờ thức dậy nghe cả xc tục nhức nhối. Samdhen bn lấy một hộp thuốc của Baha-Ghoom cho, đưa cho bần-đạo bảo nhai uống hết đau đớn. Song hột thuốc cứng qu, bần đạo ln bỏ vo đy chớ khng uống.

8 giờ rưỡi, dng nổ lt lng. Chn giờ rưỡi Sam-dhen sắm lễ đi viếng danh tộc, trước khi đi c hai người khch đem dưng cho Samdhen một xấp đũi(2) đỏ, đeo Choundouss một xấp đũi trắng, ấy l sự đp lễ nhau, mời ăn nổ dng tr, đoạn hai người xin thỉnh hai cốt Phật nhỏ về cng dường bữa rằm rồi đem trả lại, tục của họ vậy. Đoạn Samdhen cng Choundouss với Iss khun lễ vật đi viếng danh tộc. Bần đạo ở nh, muốn viết thơ gởi về đạo-trng cho hay rằng đ đến nước Bhutan, nhưng hỏi thăm th khng c nh thơ, khng c c ring. Cc thơ từ xứ nầy muốn gởi ra ngoại quốc đều đi qua Pharijong, dng c Inde-Anglaise m gởi. Nghe vậy nn khng muốn gởi, tưởng c c ring nước họ th gởi, bằng cũng dng c India th c qu g. Qua 11 giờ bần-đạo ăn ngọ một mnh, v mấy huỷnh chưa về, ăn gần tn bữa, th mấy huỷnh về, ăn cơm rồi. Samdhen thấy bần đạo c hơi bần thần, bn rủ đi dạo, bảo đem my chụp ảnh theo, đặng ln chụp Php đường (l nơi Bahalama mỗi thng 1er v 15 thuyết php, cả nam nữ xuất gia v cư-sĩ đều đến nghe). Đoạn đến nơi, ở xa xa ln chụp rồi trở lại gần tới cầu-cha, th Samdhen bảo Choundouss v bần đạo đứng gần ngũ-thp trước cửa cầu, huỷnh chụp ảnh xong, bước lại chỗ bn đồ đương(1) bằng tre của Bhutan nội ha, xem v hỏi mua một ci mủng c nắp (của chư tu hnh ăn cơm) đi 1 rupee Ăng-l. Samdhen ni mắc qu, để mủng xuống chỗ cũ v rủ nhau lại ngồi nơi Ngũ-thp hứng gi mt. Chập lu về đến chỗ ngụ, th bần-đạo nghe mỏi m v lạnh qu, bị mửa, mở đồ ngủ lấy mền trm, nằm m mệt tới 1 giờ khuya mới thức.
[Hnh dn tại đy đ hư.]

Ngy 6 Mai 1936 16-3n-.l.

Cả đm hm qua vi vẫn khng hay biết chi cả, c lc mở mắt thấy mấy huỷnh chơi bi ăn đột cười giỡn với nhau. Đoạn khuya 1 giờ sng thức giấc, nghe bớt mỏi m, nhưng si ruột, đoạn nghe huynh Samdhen ku hỏi : Thầy bớt khng ? Bớt. Qu 3 giờ đi đại th tả rất nhiều. Kế sng 6 giờ cn đi tả một lần nữa. Huynh Samdhen bảo nấu tr sữa cho bần-đạo dng, sẵn huỷnh c mua tại Calcutta một hộp sữa đặc Ăng-l. Choundouss khui rồi rt ra cho Isess nấu tr cả huynh-đệ đều dng với nếp dẹp, rồi Samdhen bảo Isess nhồi sadou cho bần đạo dng với buerre Bhutan, nhưng bần đạo mới ăn cốm dẹp nn dng ba vắt bột rồi thi. Samdhen p ăn thm, song no qu phải từ kiếu. Iss hầu tn với chư huynh đệ. Ăn rồi Choun-douss v Iss khun lễ vật đi viếng danh tộc nữa v ba bữa rồi đi chưa hết. Nghĩ vậy, rất c tc thế nhn duyn cng huynh Samdhen qu, nn chi huỷnh hết lng lo cho bần-đạo từ cht, khi mạnh lc đau huỷnh đều đối đi rất tận tnh.

Trưa dng ngọ, chiều cũng dng tr sữa, chớ khng dng sadou. Tối 8 giờ cũng dng tr sữa rồi nghỉ. Đm nay ngủ m ả, nghe trong mnh đ hiện kh hậu ấm p, khng phải m mệt như hm qua, nn chi cởi hết y phục, ngủ khng xt xi lại m giấc.

Ngy 7 Mai 1936 17-3n-.l.

Ngủ lun đm thức giấc c một lần đi tiểu, rồi lun một giấc tới sng. Đi lại mng nước lau mnh, rửa mặt, sc miệng xong nấu tr sữa dng với nổ điểm tm. Đoạn huynh Samdhen mượn viết thơ gởi tn Bhagwondos ở Bodh-gaya mua 80 hnh postal Cha thp v hnh Phật tổ, v đến đu dưng lễ ra mắt cũng c hnh nầy, cả thảy đều ưa chịu. Nhờ cch đối đi cng quan dn danh-tộc ho-ph cc nơi nn huynh đi đến đu cũng dễ chịu, cả thảy hoan nghinh, v vậy m bần-đạo đặng tng hưởng sự m ả, thảy đều vui lng cng bần-đạo khng điều chướng ngại. Nếu cng ai ắt c sự trnh trn kh dễ, khng dễ để bước vo xứ của họ đu. Nay huynh thn-hnh đi viếng một người danh tộc Bhutan tuy khng lm quan chớ cũng l một tay Bổn-đạo danh tiếng trong xứ Bhutan.

Lc nầy rảnh hỏi thăm huỷnh ci cơ-sở tn chỉ của nước Bhutan nầy. Bần-đạo xem người Bhutan v Tibetain khng khc tiếng ni mường tượng, hai đng chuyện vn cũng thng hiểu, hay l người xưa gốc l Ty-tạng nhơn đến đo tạo xứ nầy, nn chi cch ăn mặc khng khc bao nhiu, cũng một thứ o, đều mặc khc l o cụt hơn, bận th trn o ch gối, quần x-lỏn. Đờn b o cụt quần di, trước mang t (dệt mu). Chư tu-hnh ăn mặc y như Ty-tạng Lama. Huỷnh đp rằng : Lời thầy luận đ phải rồi, sng lắm, xứ nầy chư lama cũng thọ phi cha Ty-tạng, Đại-đức Baha-lama tn chức cho v vin quan chức sắc đều thọ ấn sắc nh vua Ty-tạng, y một luật nước Ty-tạng, tiếng ni của họ trọ-trẹ cht t, nn người Bhutan v Ty-tạng chuyện vn cũng phổ thng vậy. Kinh kệ sch vở đều thỉnh mua tại Lhassa. Xứ Bhutan cũng rộng đất đai chớ chẳng phải một khm nầy (l nơi huynh-đệ mnh đến ở ngụ đy) thi đu, cch đy chừng năm, su ngn thước cũng cha, cũng phố x lầu đi như đy, cũng c trấn quan, dn cư cũng rải rc như đy, rồi cch chn, mười ngn thước từ thnh phố ấy cũng cn c thnh phố khc vậy. Chỗ no cũng c Quốc-tự, Quốc-miếu, hễ c một quan trấn th c một vị Bahalama đồng cng nhau chia mối trị dn, trong đạo ngoi thế. Bần-đạo nghe qua th nghĩ cho giống như nước nh ta tam-kỳ dn tộc vậy, tiếng ni trọ-trẹ cng nhau. Thiệt họ kho lựa chỗ đng đ, chung quanh ni bao như hng ro đ, c suối nước chảy khắp nơi, cy cối thạnh mậu. Sc vật sung tc, g vịt như xứ ta, chỉ c con heo th rng loại heo rừng chẳng thấy heo cụt mỏ bng lan như xứ ta. Tục họ khng chịu ở dưới đất, nh cất lầu cất gc m ở, cn ở dưới chứa kh cụ v sc vật. Họ ở ni non, mọi vật đều km, nn mắc mỏ lắm. Nh cửa vẽ vời, cch vẽ th theo kiểu vở của Tu. Trong xứ họ chỉ c nghề dệt, kỳ dư khng thấy xưởng chi cả, c thợ rn, thợ đc cht t, đồ nội ha cn th tho, cch ăn ở như người Cao-man, cn dơ dy lắm. Th như một bọn năm người, th bần đạo chỉ sợ cch ở dơ của huynh Isess, quần o, đầu cổ, mnh mẩy, tay chơn, chẳng c chỗ no l sạch, mỡ dầu, mũi di bi quẹt khắp nơi. Họ ưa lấy beurre thoa mặt bi mi v ru tc. Cch của họ l người rừng ni mới tấn ha, họ ở theo miền Hi-m-lạp-sơn, km dn nn xứ trồng tỉa đủ nui thn. Cn đồ m bn ra ngoại quốc chỉ c mn đường đỏ v lng th, nhứt l lng con tru (l mao ngưu), trừu, d, ch. Bởi xứ lạnh, tạo-ha phải sanh vậy, chng th đều phải lng l sum-s đặng chịu kh hậu. Như loi chim, loi c cnh, đều c lng nhiều, đến đỗi một con quạ, so, kt, nhồng, se-sẻ, bồ cu, g vịt, xem hnh lớn bằng hai xứ ta, nhưng họ bắt đặng lm thịt nhổ lng rồi th khng lớn hơn, chỉ nhiều lng m xem ra lớn vc. Bần đạo thấy một con , coi hnh lớn bằng hai, ba lần con xứ ta, tri cy cũng vậy lớn m lắm, như tri ớt sừng tru bằng cườm tay, phơi kh rồi cn bằng ngn cẳng ci vậy, vn-vn

Ngy 8 Mai 1936 18-3nh-.l.

Như thường lệ, điểm tm rồi huynh Choundouss rủ đi lại nh thiền Baha-lama, bn theo chưn huỷnh, đến hai huynh-đệ đảnh lễ Đại-đức, đoạn ngi cụng đầu đp lễ. Xong mời ngồi. Ngy nay tại nh thiền, ngi c lễ cng dường, chư tăng-sư lo chưng dọn bn tam cấp, nhang đn, bnh tịnh thủy, cỗ bột c nắn bng mu gắn vo cỗ, by bố y phong tục, cặm cờ, treo phan, ci. Huynh Choundouss hỏi : Xứ của thầy c giống sự chưng dọn cỗ bn vậy chăng ? Phan, ci, nhang, đn, giống, cỗ bn lại giống kiểu người Tu. Đoạn Đại-đức mời dng xăng, huynh Choundouss dng một chn đoạn kiếu về. Ra ngoi, bần đạo về trước, Choundouss cn trẩn lại đi viếng thơ k liu kế đ. Đoạn về lo lấy kim, chỉ, mạng vớ, kế một chập huynh-đệ đồng dng ngọ. Ăn ngọ rồi, huynh Isess nghe lời bần-đạo khuyn lơn, chịu thế trừ tu-pht, bần đạo thế pht gim. Sam-dhen v Iss đi mua vật thực, cải, gạo, beurre. Lc bần đạo đang cạo ru, bỗng c tn Tnzi l tn gip sự cho Samdhen lc tại Bodh-gaya, nay ở Ghoom đi đến xứ Bhutan, thấy bần-đạo th mừng rỡ cho nhau. Đoạn bần-đạo hỏi : Đến đy rồi đi Ty-tạng chăng ? Huỷnh rằng : Đi chớ. Đoạn Choundouss về, đem vật thực về. Kế Iss đem gạo về. Chiều lối 3 giờ, người nh quan trấn sai đem gạo hiến cho Samdhen th Samdhen c hiến cho người ấy một tấm hnh cha thp Phật-đ-gia. Người tỏ dấu cm ơn rồi về. Một chập lu, đem lại một bao vật thực (đồ chay phơi kh v thịt kh), đoạn Samdhen tặng cho một gi thuốc b bịnh. Kế người ngồi chơi, chuyện vn, Samdhen ni : Tại cha Chuẩn-đề nầy ở khng an, v nhiều người ra vo, đồ đạc kh giữ chẳng tiện v ở ngoi hng ba. Người ấy liền bảo huynh Samdhen cho người theo lại cha Quốc-tự, người bẩm với quan, rồi chọn phng liu, dọn đồ lại ở. Đoạn sai Iss đi với một người đồng xứ cng Samdhen (đến ngụ tại Bhutan). Ba người đi, một chập trở lại ni quan từ hng cho một bn sạch sẽ trn lầu v bảo dọn đi lại ở. Đoạn huynh đệ đồng mang đồ hnh l lại Quốc-tự. Đm nay huynh-đệ ngủ ấm p, nhưng nước ni khng tiện, chỗ tiu, tiểu hi hm lắm.

Ngy 9 Mai 1936 19-3nh-.l.

Nhựt thường, sớm thức lo sc miệng, rửa mặt, t nước, huynh Isess pha cho cả huynh đệ một nồi nước rửa mặt. Bần đạo thấy vậy, sc sơ rửa sơ, đoạn lấy cy ch răng v tấm tre nạo lưỡi, khăn đi thẳng lại cha Chuẩn-đề (chỗ cũ) c mng nước, đi tiu rồi lại mng xối chải răng nạo lưỡi, rửa mặt, lau mnh. Trở về Quốc-tự điểm tm tr v nổ. Đang khi ngồi điểm tm, th bỗng c một người, mặt o Bhutan tới gối, đi cẳng khng, lưng đai gươm, hnh đẫm thấp, ru cụt, bước vo, th cả thảy huynh-đệ đồng đứng dậy, bần đạo y theo. Người bảo X, x. : ngồi, ngồi. Đoạn người bước lại chuyện tr với Samdhen một chập, th Sam-dhen gởi mấy phong thơ (gởi qua Pharijong). Người lấy rồi bước ra. Bần-đạo hỏi th mới r người ấy l Quan chnh-từ-hng của Trấn quan, quản xuất cả thảy việc thu xuất tiền ti, lương phạn, kho tng trong quận nầy. Hỏi thăm Tnzi, th Choundouss ni : N về nh n cch đy hai ngn thước, ấy l đồng qu vợ của huỷnh, chừng bọn ta đi Tibet th n sẽ đi theo. Đoạn một lt Samdhen ni : Bữa nay c lễ cng dường lớn, c Bahalama v Babon Radja, vậy huynh đệ mnh cũng đi, mặc đồ tử tế. Huynh Samdhen trao cho bần đạo một ci o l hng tu của huỷnh bảo bận v huynh Isess phụ bận đồ lama gim. Chn giờ huynh đệ đồng ăn cơm, rồi đi đến Php-đn. Thấy chư tăng-sư, no bổn đạo cư sĩ, nữ nam lo ấu lần lượt tới đạo trng. Huynh-đệ cn rảo bước ở ngoi, chập lu mới đi đến cửa nh Php-đường, huynh Samdhen v bần đạo vo lạy, th thấy ở trong Php-đn đ c đi ba trăm người đang lạy. Trong Php-đn chưng dọn một ci bn Php tọa chnh giữa, trước Php ta c bn n trang tr một cốt Phật tổ Thch-ca lớn 0m.50 v hai cốt nhỏ hai tấc hon bằng bạch thạch của Samdhen thỉnh gim cho Trấn quan, v trước c một bn cng dường lễ vật, tịnh bnh v cc mn khc theo tục lệ của xứ Bhutan. Pha tả c một Php-đn by bố vật thực cng dường, cũng chưng dọn tử tế, c trn phan, bửu ci lớp treo, lớp cắm trn bn. Lạy rồi hai huynh đệ ti thối lui ra ngoi đi hữu nhiễu Php đn như chư Lama Bhutan v Bổn đạo nữ nam. Tới trời đ gần đứng bng m Ha-thượng Php-sư v Trấn quan chưa tới, nắng nực qu, huynh đệ đồng đi kiếm chỗ đụt mt. Ước lối đng ngọ, c tuần-cảnh-nhơn mời mấy huynh đệ vo Php đn ngồi v đ gần tới giờ cng dường, chỗ huynh đệ ngồi gần Php ta chung với chư Tăng sư. Ngồi ước nửa giờ th nghe kn trống inh ỏi, bỗng thấy chư Tăng ph Ha-thượng vo Php đn, kế đại đức l Trấn quan, chư tăng ph Ha-thượng php sư ln Php ta, ngi tuổi tc mới 60 ngoi, ru bạc (tục Bhutan, Ty-tạng chư tăng tự cạo ru hay để cũng đặng), mặt trn, hnh tch gương mặt ru ria in như ng chủ C Ph Cường, ngồi đội mo Tỳ-lư đắp y hng tm (hng Tu c bng chữ thọ). Đoạn Trấn quan lại ngồi trn tấm nệm cao ở trước bn n Php tọa cng chư tăng sư su vị, ngồi di theo đ, đồng day mặt ng vo Php tọa. An tọa rồi, th Ha-thượng xướng tụng kinh một chập bỗng kn trống nổi ln inh ỏi. C bốn vị mang mặt nạ Rồng, cầm đuốc bước tới trước Php đn ma (hỏi ra l Hỏa long thần dưng lửa). Bốn vị hỏa long-thần ma, ước nửa giờ, rồi ph lửa khắp nơi Php đn trong rồi ra ngoi, ước nửa giờ ph lửa khắp rồi (ấy l đem lửa đốt nhơn tm cc tật xấu xa), bn vo Php đường ma một hồi nữa th v buồng. Đoạn cả thảy lẳng-lặng nghe Ha-thượng tụng kinh cng dường. Ban đầu dưng hương, c đủ thứ hương : thin hương, đồ hương, trần thủy hương, t lạc. Mỗi mn dưng cng rồi, th chủ đn l Trấn quan bn đem cho chng hội Tăng sư v bổn-đạo đều huệ hưởng hơi cc vật. Trấn quan l người biết kinh kệ lung lắm, nn trong dịp cng dường người thạo qu. Ngi đẫm thấp mập mạp trắng trẻo, my r, ru mp, ru cằm đen trại, đầu si trước mỏ c tới đảnh thượng, từ tai ch t tc đen huyền. Tướng mạo quang minh, mặc trn như trăng rằm, tốt tướng lắm. Mới ng xn qua như Khu-lạc-tử lc cn ru. Ngi mặc ở trong o hng trắng, ngoi o l hng kim tuyến kiểu Lama, ngoi đắp y tm trơn. Trong cơn cng dường từ mn, mỗi mn ngi thay y khc hết. Tục cng Phật rồi th dưng cho chư tăng v chng hội, nn mỗi mn mỗi thay y cng dường. C y kim tuyến (hng Tu, người Ty-tạng v Bhutan ưa dng), y hng tm chữ thọ. Cng rồi tụng kinh. Đoạn gần rốt cuộc, ngi mặc triều phục v tướng, đội mo lớn cng dường rồi th mặt trời chen lặng. Mang giỏ pht cơm v vật thực trộn lộn, pht khắp cả hội chng trong ngoi. Ăn rồi, tụng kinh một chập, đoạn c người bưng trn mm nhiều chn chung bằng thau, trong chn c năm vin bột ngọt, đem đi khắp php đn, ai muốn dng th ku, v dng rồi th bỏ tiền cng dường trong chn m hườn lại. Nn bưng đi, ty ai muốn th ku, bằng khng th thi. Đ l rốt cuộc cng dường, đoạn cả thảy hội chng đồng tụng kinh tn cng-đức chủ đn, rồi r cuộc l 7 giờ tối. Bần đạo cng 6 anna Ty-tạng.

Huynh đệ về chỗ ngụ, huynh Isess về trước hồi mặt trời xế lối 4 giờ, nấu tr v cơm, nn lc về tới liu ngụ th đ c tr dng, kế 8 giờ rưỡi dng cơm. Cơm nước rồi, tụng kinh một chập rồi ngủ.
[Hnh dn tại đy đ hư.]

Ngy 10 Mai 1936 20-3nh-.l.

Nhựt thường. Điểm tm hột nổ với tr. Vo ra quan st cử chỉ người Bhutan, khng chi lạ, bn vo liu ngồi v quần, ngy giờ như thoi đưa, pht huynh Isess bưng cơm, mời ăn ngọ. Đang khi ngọ thời, bần đạo dng chn ln trn cng dường, ng qua Isess thấy huỷnh cũng bưng chn cơm của huỷnh ngang trn nhi bần đạo. Đoạn bần đạo cng rồi, để cơm xuống ni với huỷnh rằng : Sự cng dường đừng nhi khng nn, huynh khng phải người tu hnh, huynh khng biết sự cng, th cứ việc ăn, cn bần đạo cng th l lẽ thường, huỷnh đ ng thấy thường ngy, từ ở Ghoom tới đy l hai thng ngoi, biết rồi cn nhi chi. Đoạn huynh Samdhen ni : Y thường kiu ngạo tới ti nữa, y c tật đ xấu lắm. Bần đạo bn d-l ni rằng : Khng sao, hậu kiếp sẽ cng dường lung lắm, trong kinh Phật c ni : Lc Phật đi khất thực, đi ngang qua đm trẻ chơi, th trong đm trẻ nhỏ ấy c một đứa hốt một nắm ct cng dường bỏ vo bt của Phật. Phật vui thọ, đoạn ni với X Lợi Phất rằng : Kiếp sau sẽ c một vị vua tn Asoka cất 80.000 thp Phật, ấy l đứa nhỏ ấy. Đoạn huynh-đệ cười ni, Isess hậu kiếp sẽ cng dường lung lắm y như thầy ni, huynh-đệ đồng ăn ngọ. Ăn rồi, nghỉ ngơi, bần đạo đi chi ci nồi nhm để dng cơm, đoạn cũng nghỉ như họ.

Ngy 11 Mai 1936 21-3nh-.l.

Nhựt thường khng chi lạ, vo ra Quốc tự, thấy chnh giữa l cha cất ring cao lớn, xy tường đ ni, trn nc lợp tle, đảnh tự bằng đồng. Chung quanh cất phng liu khm thất, c chỗ cng-thnh, khm t. C hai người tội nhơn xiềng cẳng. Đm c vọng canh, khắc sanh hai. Ngy thin hạ vo ra như đi chợ, lớp thầy tu (100 vị) lớp thầy thợ lm cng, thợ mộc, thợ hồ, coolie. Thợ hồ khng thiện nghệ như xứ ta, chỉ biết xy tường xy cột, vậy nn khng thước tấc chi (khng biết lm trng đắp bng, họa hoa tế kiển, những fronton), trần lộ th dng cy. Thợ mộc, thợ chạm cn th dụng chỉ niển, khng biết bắt cho rnh, chạm sơ si như trẻ mới học xứ ta. Lấy mu son vẽ lm lịch. Cha miễu lầu đi nh cửa đều lm trang cửa lộ rồi sơn vẽ lm như lồng bồ cu xứ ta. Hồ th chỉ lấy đất st c ct pha, đập rồi đi nhuyễn m lm hồ c trộn vi tro cht t. Ni tắt l họ mới tấn ha cng nghệ cn vụng-về. Nhưng cả nước đều l đạo Phật, lng dạ phần đng tốt, hảo tm. Theo sự tham lam vật chi ai bỏ qun hay đổ ngoi sn trước ng th đu cứ y nguyn đ, đến trẻ nhỏ cũng vậy, khng b qu b quẹt ăn cắp ăn kiu. Tuy họ mới tấn ha vật chất, chớ tr no của họ thật sống bằng tinh thần. Thn thể khng cần, c tiền th nửa phần ăn, nửa phần cng dường, ngộ thiệt. Ăn lấy no chứ khng lấy ngon. Mặc cho ấm chứ khng cần tốt, mnh mẩy khng lo cho sạch, chỉ lo sạch ci tm. Ăn uống sạch hơn Min, Mọi xứ ta m cch ở y Cao-min, tấn ha hơn Mọi, ăn trầu cũng với cao tầm dung, ht thuốc cũng cn y l chớ khng xắt. Cả thảy nhơn-dn đều mặc đồ vải b, thao đuổi nội ha c mỗi nh quan nh giu th sắm đồ hng ton để dng trong đm tiệc. Cch họ ở cũng như Cao-min, khng ngồi ghế vn, chỉ ngồi dưới đất hay trn rầm. Sự cung kỉnh thầy th thua xứ Cao-min. Đờn b cn xen lộn vo đm thầy tu hoặc thấy thầy tu như người thường, khng mọp, khng trnh đường như Cao-min.

Ngy 12 Mai 1936 22-3nh-.l.

Nhựt thường. Ngọ thực rồi, huynh đệ rủ nhau đi xuống suối giặt y phục. Bần đạo giặt diệm rồi, bn tuốt hết quần o, vận chăn nhỏ, xuống suối tắm. Từ ngy xa Phật-đ-gia tới nay khng c tắm, chỉ lau mnh m chịu. Nay tắm phỉ xc phm lắm, khỏe khoắn, tuy l nước suối lạnh khng thua nước đ, nhưng giờ trưa nầy, mặt trời cũng thạnh. Tắm rồi nhờ c nắng cũng đỡ, tắm gội rồi ln phơi nắng một giờ nghe trong xc tục nhẹ nhng hết sức. Mấy huynh kia khng ai dm tắm, chỉ gội đầu rửa mặt l cng sự, họ sợ lạnh lắm. Tắm rồi, cn đợi đồ phơi cho kh, trong khoảng ấy hỏi thăm Iss mới biết nước Bhutan c ba thnh m thi. 1o Kinh đ l Damtang cch cả thnh Patr nầy mười cy số ngn v một Quan-ải nữa, kế ranh Kalimpong, tn l Hắc cũng c một trấn quan như đy m nhỏ hơn. Đoạn đồ kh, thu y phục. Về.

Ngy 13 Mai 1936 23-3nh-.l.

Nhựt thường, lc ăn ngọ rồi, cũng rủ nhau đi xuống suối tắm rửa ty . Bữa nay c Samdhen rủ đi ln khc suối trn xa, khng c ai, nhiều kẻ lộn xộn. Đoạn tới một khc suối vắng vẻ, trn bờ c đồng cỏ v một cội cy. Huynh đệ đồng ngồi trn cỏ chơi một chập rồi mới ty tắm giặt. Bần đạo đi dọc theo m suối lượm vi cục đ bạc lm kỷ niệm. Đoạn Samdhen ra tắm, bần đạo bn tắm với huỷnh cn Choundouss,
Iss v Isess sợ nước. Samdhen lạnh run, tắm sơ ln trm o phơi nắng. Ấy họ đ quen phong thổ m cn lạnh h huống bần đạo, nhưng phải tắm cho khỏe xc phm. Tắm rồi, phơi kh y phục, huynh đệ họ chơi carte cho qua buổi. Samdhen trải vải dưới cội cy ngủ. Bần đạo rảo bước ra suối lượm đ. Khi đồ kh rồi, huynh đệ thu xếp đi về. Lc về đến phng liu th cng nhau nghỉ ngơi rồi uống tr. Đoạn một huynh Bhutan Lama say xăng vo liu đi xin t, ni nhầy nhựa cằn rằng chi đ. Mấy huynh kia trả lời lại. Lc họ vo mở tủ của họ, lộn xộn bần đạo mất ci hộp đựng x bng. Thi họ cứ việc dng, ta cũng vui lng hết cực cng vật chất một mn.
Ngy nay thấy dn nam-nữ nạp thuế gạo như mấy bữa trước. Tối xem kinh rồi ngủ.

Ngy 14 Mai 1936 24-3nh-.l.

Nhựt thường lệ. Bữa nay cũng đi tắm. Đy thuật về cch cư xử của chư tu hnh Bhutan : mỗi ngy c một Lama trị nhựt, quản xuất chng tăng vo ra phải trnh, người thế c việc chi can thiệp với đại chng, hoặc thăm viếng, hoặc đem dưng lễ vật ẩm thực, cũng phải trnh cho Trị-nhựt. Người c php cầm roi da phạt đn đại chng, nếu c ai si php. Mỗi ngy, phần chnh phủ, th chiều 6 giờ c cắt vọng canh, hễ tới giờ thu khng th người cai quản vọng canh lấy roi da nẹt trn thạch bn ba tiếng, th dn canh biết, liền khắc một chập sanh lại hai tiếng. Cả đm phn nhau canh gc, khắc sanh hai.
Thấy họ đắp cốt Phật đất gi nhuyễn. Xứ ni đ, nhưng họ cn chưa thạo nghề trổ đ, cch đắp cốt cũng kho coi cũng đặng.

Ngy 15 Mai 1936 25-3nh-.l.

Nhựt thường, bữa nay ăn ngọ rồi đi dạo đồng ruộng. Xứ nầy c cấy thứ la bng như bng cỏ. C hai thứ : một thứ lng đui cụt gọi l Nễ, thường nhơn-dn dng lm hm rượu xăng ; một thứ lng đui di gọi l Tr, thường nhơn-dn dng lm bột sadou, rang rồi xay, đi xa đường đem theo khỏi nấu, phương tiện lc hết gạo dng cũng đỡ lắm. Cũng c cấy la, gạo đỏ l phần nhiều. Nấu cơm cứng t nở. Đoạn huynh đệ trải vải ngồi chơi một chập. Kế c huynh đồng xứ (Lađặc) cng Samdhen (huynh Isess đi lại nh ku) đến ngồi chuyện vn một chập, bn lấy ti tr (Iss về liu lấy tr, beurre v chn) đi về nh gần đ nấu tr thục. Huynh đệ một giy lt đồng đi đến nh của huỷnh. Chỗ ở trn lầu thứ ba của ci nh lầu ngoi hng ba pha tả, chật hẹp, bề di lối ba thước, bề ngang lối một thước, chỗ nấu ăn lại ở nơi lầu thứ nh. Đến đ th hai huynh đệ ti v Samdhen vo ngồi nơi chỗ phng chi, cn cc huynh đệ ở dưới nh bếp. Chập lu con gi của huỷnh đem tr ln rt mời dng. Cn chư huynh đệ ở nh bếp uống xăng. Bữa nay bần đạo nghe m bụng, bần thần mỏi m cả chu thn, nhứt l ci cẳng đau nhức mỏi lắm. Chiều 4 giờ về, bần-đạo m mết nhưng cũng gắng gượng. Tối ngủ nghe trong mnh nng nảy lắm, nhức mỏi cả đm, song sng cũng bớt. Huynh Samdhen nghe rn, huỷnh hỏi hoi : nhứt đầu bớt chăng ? Bần đạo nhức đầu v nhiều điển m nhập thấp (cẳng đau). Vuốt đều, đem m thấp ra th tự nhin hết cc chứng bịnh.

Ngy 16 Mai 1936 26-3nh-.l.

Nhựt thường lệ, trong mnh cn nng lạnh, mỏi nhức bớt cht t. Ngy nay phải nằm hoi. Đưa cho Samdhen 10 rupee đặng chi ph. Huỷnh bảo Choun-douss đổi tiền Ty-tạng, đoạn huỷnh bảo bần đạo bỏ ti cht t, phng c lc dng hữu dụng, ti lấy phn nửa số huỷnh trao l 29 đồng 2 sous. Chiều Choundouss đi độ lương phạn nơi dinh Trấn quan. Khuya thức giấc nghe bớt mỏi m.

Ngy 17 Mai 1936 27-3nh-.l.

Thường lệ, song bữa nay Samdhen sớm mơi chưa điểm tm, lo sắm sửa lại viếng Trấn quan, cm ơn vật thực ngi hộ v ni ở lu cảm kh hậu nhức mỏi. Trấn quan bảo đi dầm nước nng. Ngi cho người lo vụ đ v cho mượn chi bố (tente). Đoạn 8 giờ, huỷnh về, th ở nh đ dng điểm tm rồi, huỷnh bảo lo khun đồ ngủ đồ nấu ăn đi ra m suối. Đoạn huynh-đệ lo mang đi, đến m suối dựng chi, c người của Trấn quan phụ gip. Đoạn Isess lo nấu ăn, cn hai người của quan lo m rơm rải trong chi rồi đem đồ vo, rồi lo đi hầm đ hn, đổ nước vo mng. Đến khi đ đ đỏ, th ,gắp đ (bằng kềm sắt spcial pour) bỏ vo mng, si ục-ục, nước nng lối 36 huynh Samdhen dầm trước nửa giờ, vo trm (uống một chn nước cơm rượu) trm một hơi mồ hi ra lai lng như xng. Kế bần-đạo cũng đi dầm, khi v chi huỷnh cũng bắt uống một chn xăng rồi trm. Huỷnh ni : như vậy kh độc, nước độc sẽ xuất ra hết, hết đau, mời bần đạo trm một chập, mồ hi ra, lau mnh, nghe nhẹ nhng xc tục. Bần đạo nghĩ cho, nhờ đ đốt đỏ, bỏ vo nước, ra kh đ, nn gn cốt đặng mạnh. Cch họ by theo tục lệ của họ ở nơi ni non, nhưng thiệt tốt lắm, song tốn củi lắm. Đoạn chiều 6 giờ dầm một lần nữa. Trọn ngy chư huynh đệ v mấy người qun sai đều dng xăng, vui cười, h ht chơi tới khuya. Tội nghiệp Iss say xăng bị đn. Đm nay ngủ khỏe khng nhức mỏi. Khuya thức giấc, nghe trong mnh như cựu lệ khng cn m mệt.

Ngy 18 Mai 1936 28-3nh-.l.
Sớm mơi uống xăng ăn sadou, đợi đốt đ đỏ rồi sẽ đi dầm. Bần đạo lấy valseline menthole thoa mặt cho Iss bị t sưng mặt my, đoạn lo đi dầm nước đ nng, mơi một lần, chiều một lần. Cả thảy huynh đệ đều dầm, trừ Machen Isess khng chịu dầm. Đm nay ngủ khỏe khoắn. Ngy nay cạo đầu. Ăn ngọ rồi, bần đạo ra bng cy ngồi cạo đầu, cạo nửa ci đầu, th Iss Sonnam ra thấy bn cạo gim. Hoan-hỉ.
Mấy ngy ry chiều rảnh học thm tiếng Ty-tạng.

Ngy 19 Mai 1936 29-3nh-.l.

Nhựt thường, sớm điểm tm rồi lo đi dầm nước đ nng. Đoạn 9 giờ ăn bột với canh, ăn rồi đi ra bng cy nằm nghỉ. Một giờ lo sắm sửa thu xếp đồ đạc đặng trở về Quốc tự, chờ coolie tới mang đồ. Hai giờ trời mưa bộn, lạnh. Bần đạo nằm ngoẻo dựa trn gi hnh l, qua 3 giờ rưỡi trời bớt mưa, đoạn huynh Samdhen bảo Iss Sonnam, Isess v bần đạo, bốn huynh-đệ về trước, để Iss v Choundouss ở lại đợi coolie. Trời cn mưa rỉ rả, huynh đệ thả về lần. Tới Quốc tự vo liu nghỉ ngơi. Isess lo nấu tr. Đoạn c Tnzi đến, bần đạo bảo ngồi nghỉ, huỷnh ngồi rồi mở khăn gi cơm ra ăn, bần đạo cn bột sadou v đồ ăn pht hồi 1 giờ rưỡi khng ăn, cho huỷnh ăn. Đoạn tr đ khun ln, uống tr. Qua 6 giờ, coolie vc đồ về tới, trời vẫn cn mưa lm rm, lạnh lắm. Tm giờ tối mới ăn cơm. Đm nay ngủ khỏe khoắn.

Ngy 20 Mai 1936 30-3nh-.l.

Nhựt thường, điểm tm rồi tụng kinh. Kế c một c lại xem quẻ cng Samdhen, rồi việc c lnh php v thuốc về. Đoạn 10 giờ rưỡi. Isess, cơm khun ln, chư huynh-đệ đồng cng dường rồi ăn ngọ. Đoạn 1 giờ chư huynh-đệ sắm sửa đi Php đn, rủ bần đạo, bn từ kiếu xin ở nh. V đ c đi một lần rồi, đ dự biết phong-tục hữu-vi php của chư tu hnh Bhutan rồi, nay c đi cũng vậy. Isess cũng ở nh. Đoạn cc huỷnh đi, hai huynh-đệ ở nh nghỉ ngơi. Ba giờ thả đi ra cầu cha đi tới ngũ thp Trấn-quan cựu th hai huynh đệ dừng bước xem chơi, huynh Isess bn ni : năm thp đy l : thp lớn ở giữa l Trấn-quan cha, bốn thp chung quanh l Trấn-quan con. Bần-đạo hỏi : cn Trấn-quan hiện tại phải l con khng ? Khng, cha của ngi đang lm quan tại Kinh-đ Bumtăng. Đoạn hai huynh-đệ rủ nhau đi hi rau hng-lủi theo bờ ruộng ở gần đ. Hi rồi trở ra ngũ thp, Isess rủ đi lại m lộ xem trẻ nhỏ thảy lỗ bằng đ hn. Chập lu đi về, bần đạo nghỉ ngơi, cn Isess lo nấu tr đợi Samdhen về uống. Kế 6 giờ huynh-đệ nơi Php đn về uống tr nghỉ mệt. Tm giờ họ dng cơm mời bần-đạo song bần đạo rằng m ruột khng dng. Ngủ. Đm nay thức tới khuya chưa ngủ, đến lc ngủ lại chim bao thấy ch cả m v ng nhạc-gia, hai người đồng đi cng dường nơi một ci nh của một ng thầy php. Thức giấc rồi ngủ lại.

Ngy 21 Mai 1936 mng 1-4-.l.

Nhựt thường, tụng kinh mơi rồi điểm tm cơm nguội với nước muối ớt. Ăn rồi một mnh bần đạo thả đi xuống suối qua cầu lại Php-đn, thấy dn sự dọn dẹp Php-đn, cờ x hạ hết, ấy l hết cng dường đủ số của Trấn-quan vi cng. Thả lần ra suối ngoi xem rồi trở lại ngũ quan thp, trẽ vo ruộng hi rau hng đặng đem qua Pharijong v tại đ khng c, để dnh bỏ canh, hi rồi trở về lượm vi cọng la N v Tr kh để đem về xứ cho biết la xứ Bhutan. Về đến liu, huynh đệ đ dng cơm rồi, bần đạo bn nghỉ một chập rồi ăn ngọ. Ăn ngọ rồi, Samdhen rủ ra ruộng chơi cho qua ngy giờ, hoan hỉ đi ra đ, huỷnh bảo mua xăng uống, uống rồi về. Về đến nơi, huỷnh rn đau mnh, mua một ống tre xăng. Tối 7 giờ nấu xăng với hột g v bỏ hột the (thuốc) uống. Cả thảy huynh đệ đồng dng. Đoạn huỷnh trm, rn v bỏ ăn cơm chiều. Bần đạo cũng uống vi chn cy xăng, kh uống qu, song huỷnh bảo uống cho khỏi đau mnh v kh hậu xứ nầy, uống xăng rồi nghỉ.

Ngy 22 Mai 1936 mng 2-4-.l.

Nhựt thường lệ 9 giờ điểm tm rồi bần đạo một mnh thả ra suối lựa nơi vắng-vẻ tắm. Tắm vừa rồi th trời chuyển mưa, my trm đảnh ni pha ty đen mịt. Kế mưa đ rớt hột, bần đạo về, về đến phng đ 11 giờ rưỡi. Samdhen hỏi c tắm khng ? C, trời chuyển mưa phải về, tắm sơ sịa vậy thi. Trải đồ ngủ nằm nghỉ. Hai giờ thức thấy trời mưa lớn. Ba giờ qua c c xem quẻ bữa 30-3-.l., dẫn mẹ tới, c bưng một quảo nổ đem dưng đp lễ. Thấy b mặt mệt biết đau, nn bữa nọ c con xem quẻ cho mẹ v thỉnh php ba v thuốc. Nay bớt nn trả lễ. Samdhen chuyện nầy cũng hết đau, tối huỷnh dng cơm rồi nghỉ.

Ngy 23 Mai 1936 mng 3-4-.l.

Nhựt thường, lc sớm đang khi dng tr th Choundouss bảo bần đạo, bữa nay đi ghi passeport, viếng Bahalama rồi qua Trấn quan. Đoạn huỷnh dặn : Trấn quan ngi biết tiếng Englis, nếu c hỏi cốt Phật tại xứ của thầy phải khng ? th ni phải. Bởi anh em ti ni thỉnh tại cha nơi xứ Ceylon Langka l qu qun của thầy. C hỏi gi th ni cốt lớn 500 rupee, hai cốt nhỏ 200 rupee, phải ni ở trong cha chớ ngoi khng c Đoạn 8 giờ điểm tm rồi, huynh Samdhen ni. Ngy mai thầy đi cng ti dễ hơn v thầy khng thạo nhiều Hindi. Kế 9 giờ huynh Choundouss bảo đi cng huỷnh lại Ha-thượng. Đến đ th khng c ngi, ngi đi qua Trấn quan, lc ln lầu Baha, lại gặp Phn quan của Trấn quan. Choundouss cho v ni chuyện ghi passeport, th ngi xin coi passeport, bần đạo trao cho ngi coi. Kế ngi xem rồi giao lại v ni : Để bữa đi viếng Trấn quan v từ biệt ngi rồi sẽ xin ghi lun thể, vậy tiện hơn. Ngi về, th huynh đệ rủ ti ra phường bun bn chơi, đi xuống dốc gần tới cầu, pht gặp Bahalama, ngi cỡi ngựa đi về tới đ gặp huynh đệ ti v hỏi, anh em cho ngi rồi Choun-douss ni sự ghi passeport. Ngi bn ni đặng. Ngi đi về. Hai huynh đệ ni thi đi lun ra cầu chơi một lt, để cho Đại-đức về uống tr nghỉ mệt một lt rồi huynh đệ sẽ trở lại liu ngi m ghi passeport. Anh em đi ngang phường con bun, qua cầu, rảo quanh ngũ thp, đứng nơi bng mt chơi, th huynh Choun-douss bn ni : Ti by giờ khng c tiền, bởi từ ngy Samdhen thu Lama nhỏ tới nay th lấy cha kha giao cho Lama nhỏ, lại gọi huynh đệ ti khng tốt. Thầy cũng thấy, từ ở Bodh-Gaya cho tới Bhutan nầy, một tay ti đi ni đầu nầy đầu kia, hội hm bổn đạo, chỗ 5 đồng, 10 đồng, chỗ dưng lễ nầy vật nọ cũng ti, nay Samdhen gọi tiểu lama tốt, anh em ti khng tốt. Thi ! đi v bần-đạo ni : Ti thấy v cũng c để biết cht đỉnh trong ấy Huỷnh ni : Như xu-chuỗi trường của ti đ dưng cho Trấn-quan, ti hỏi xu chuỗi khc th Samdhen khng cho, lại cho tiểu-đạo. Bao nhiu đ thầy biết, nhưng ti khng lo, khng sợ chi, ăn rồi ti thả đi, c đm ngủ nơi khc Thầy thấy mọi việc ti lo tại Bhutan nầy, hết gạo, hết lương phạn vật thực vn vn th cũng một tay ti, đến Trấn quan bẩm gởi rồi cấp cho Đoạn hai huynh đệ trở lại nh thiền Baha, đến nơi ra mắt đảnh lễ rồi ngồi. Ngi bảo đưa passeport, bần đạo trao cho Choundouss dưng ln, đoạn ngi ghi v nhận ấn của ngi. Uống tr rồi, từ kiếu về

Về tới phng Samdhen hỏi đi đu ? Ti ni đi Baha ghi Passeport, coi bộ huỷnh khng vui v ni : ti ni để mai đi với ti lại Trấn-quan ghi. Bần đạo ni : by giờ Bahalama ghi, sau sẽ đến quan, ni rồi trao passeport cho huỷnh xem, huỷnh thấy v hiểu của ti muốn c hai đng ghi, nn vui lng v ni. Vậy tốt lắm Chiều lại Choundouss đi ngủ chỗ khc. Samdhen mới vui cười chuyện vn.

Ngy 24 Mai 1936 mng 4-4-.l.

Nhựt thường lệ. Sng Choundouss về. Samdhen nghe nằm l, chập lu dậy, song khng ni tới Choun-douss. Tr điểm tm cũng khng dng, ngồi day mặt nơi khc. Đến lc Choundouss bước ra th huỷnh mới chuyện vn. Bữa cơm 9 giờ, huỷnh khng dng chỉ uống cht xăng, khi Choundouss đi th huỷnh mới tr chuyện. Thi sự của người ta mnh khng nn xen vo v cũng khng nn động tm, mặc tnh huynh đệ họ, để coi cch họ đối đi nhau sao. Bần đạo lnh phần cơm rồi giặt hậu (o hậu) chờ tới 11 giờ ăn ngọ. Ăn ngọ rồi nghỉ trưa.

Ngy 25 Mai 1936 mng 5-4-.l.

Nhựt thường lệ, bữa nay Samdhen v Choundouss đ ha, bần đạo mừng lng, họ vui mnh mới an lng. Buổi cơm 9 giờ cũng lnh phần cơm để chờ tới ngọ mới cng dường v ăn. Huynh Samdhen snh ruột phải uống xăng, mời bần đạo dng, nhưng bần đạo từ chối.

Ngy 26 Mai 1936 mng 6-4-.l.

Bữa nay ăn ngọ cơm v muối v khng c rau. Họ ăn lc 9 giờ, bần đạo cng lnh phần cơm chờ tới ngọ mới cng dường rồi ăn. Ngy nay Trấn quan sẽ đến ngụ tại phng tư của ngi nơi Quốc-tự. Quan lại v dn lo dọn dẹp qut tước tưng bừng. Chiều ngi thn hnh đến. Ngi khi no muốn hnh đạo (tụng kinh) bất cu mấy ngy, th đến liu ring của ngi nơi Quốc-tự. Bnh thường th ở nơi quan nha cch cha chừng một cy số ngn.

Ngy 27 Mai 1936 mng 7-4-.l.

Nhựt thường lệ. Chn giờ cũng lnh phần cơm chờ tới ngọ cng dường rồi dng. Bữa nay c cải bẹ xanh, bần đạo chấm muối ăn sống, lu ngy đạm bạc thật vừa miệng. Ăn ngọ rồi khng chi vui dạ, bn ra hng ba lm quen với Lama họa sư ngồi cho mu gim ci họa đồ của huỷnh. Huynh đệ thấy bần đạo cho mu, đều xm lại xem, trầm trồ gọi tốt. Lama mời xơi trầu cng cao tầm dung.

Ngy 28 Mai 1936 mng 8-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm nổ với tr, đoạn ra ngoi cng cho mu họa đồ chơi cho qua buổi. Đoạn 9 giờ Samdhen dng bột sadou với beurre bỏ muối, chia cho bần đạo v Choundouss ăn. Cn mấy huynh kia xơi cơm. Đến giờ ngọ, khng c cơm, bần đạo dng bột x cn dư với muối. Lc 9 giờ rưỡi c c xem quẻ hm nọ dắt lại một c c con, xem quẻ cho đứa con, xem rồi thỉnh Samdhen đến nh cng gim. Mười giờ Samdhen, Choundouss, Iss Sonnam đồng đi. Bần đạo khi dng ngọ rồi, một mnh thả xuống suối tắm sơ v nước lạnh qu, bị mưa lun cả đm nn ngy nay, trời ấm cũng lạnh hơn cc bữa. Tắm rồi thả dọc lối Quan nha rồi về đ 2 giờ, nghỉ mệt.
Tối nầy Samdhen khng về, thầy tr ngủ tại thn chủ gia.

Ngy 29 Mai 1936 mng 9-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm tr với nổ. Trưa ăn ngọ cơm với mước muối ớt. Mười giờ rưỡi thầy tr Samdhen về tới xơi bột x. Chiều ra cho mu họa đồ gim cho Bhutan Lama. Đy l kiểu họ vẽ đặng kết vo chnh giữa tấm che trn bn n của Phật như plafond.

Ngy 30 Mai 1936 mng 10-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm tr với nổ, đoạn ra cho mu họa đồ. Chn giờ huynh đệ họ dng bột x, 11 giờ bần đạo ăn ngọ cơm với nước muối ớt v cải (ganga) chin, đoạn rồi nghỉ. Chiều lại, họ dng cơm nước rồi. Choundouss ni : bữa nay ti phải đi ngủ nơi nh tnh nhn cho vui lng n nghĩa. Đoạn huynh-đệ ti ngủ.

Ngy 31 Mai 1936 11-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm rồi, kế huynh Samdhen sai Iss đi vận lương nơi Trấn quan, bần đạo liền theo chơn Iss, ni đi ra cầu nơi nhm chợ mua hộp quẹt v thuốc. Đến nơi mua một ci hộp quẹt lớn 4 đồng 2 paisa = 8 sous Ty-tạng. Đoạn hai huynh đệ đi thẳng lại nh tnh nhn của Choundouss, đến nơi ln thang lầu, thấy huỷnh đứng nơi cửa đn rước. Iss muốn ni cợt, song huỷnh nhy v ni : Ghơ hơ rờ mdoucera adun hay nải khelta : c khch chẳng nn ni cợt. Huỷnh mời vo, trải thảm nơi sn mời ngồi, th liền c bạn của huỷnh rt xăng mời uống, huỷnh mời bần đạo, hoan hỉ uống một chn rồi dự kiếu. Hai huỷnh v người khch uống xăng với nhau. Uống rồi đồng ra đi. Đến ngay chỗ ni c ci hang cn thấy khi đng đen, huỷnh bn chỉ v ni rằng : ấy l nơi quan xử tử kẻ st nhơn. Cch xử tử xứ Bhutan lạ qu : Đem người tội st nhn đến m suối v ci thy bị st tử cũng khing đem đến đ, rồi nấu cơm đồ ăn cho tội nhơn ăn no n, đoạn cột b người tội nhơn với ci tử thi của n đ st hại, cột b hẳn hi rồi quăng xuống suối. Ấy l hai mạng đồng đi m-ti

Bần đạo hỏi, vậy Tibet luật ấy cũng xử một cch đ phải khng ? Khng. Ty-tạng khc hơn, bỏ t, rồi mỗi ngy đnh đn hoặc 10, 20, 30, 40, 50 roi ty n nặng nhẹ.

Đoạn tới ngũ thp, th hai huỷnh đi thẳng lại nh Trấn quan, cn bần đạo đi về Quốc tự, về tới nơi ra cho mu họa đồ chơi rồi 11 giờ ăn ngọ, kế Samdhen rủ đi ra m suối chơi, đến nơi ngồi nơi m suối uống rachi với Isess, uống rồi th trời mưa tới, đi về. Bần đạo nghỉ. Kế 2 giờ c Khố quan đến liu ni với Samdhen : gạo v nổ đ bỏ bao rồi v đem để tại hng ba trước đy : 20 bao da gạo v 5 bao nổ. Samdhen theo chơn ra xem v ni cm ơn rồi mời Khố quan vo ngồi v lấy hnh lớn nhỏ (Phật) tặng cho Khố quan. Thiệt huỷnh xử thế kho lo, lm cho mọi người knh mến. Quan thọ lnh cm ơn rồi xuống lầu. Huynh Samdhen bn ni với bần đạo rằng : Trấn quan đ cấp gạo v nổ 25 bao, cn cấp đồ ăn, đồ chay đồ mặn rồi đợi đưa tiền gi 4 cốt Phật th sẽ ln đường. Quan ni 4 cốt Phật gi đng 2000 R, song ti ni 1000 R l đủ gi cả cc hạng. Thiệt huỷnh lanh lợi để n hon. Nhờ c huỷnh m bần đạo đặng người ngoại bang cung kỉnh v dựa hơi huỷnh m đặng tử tế an ổn, đến đu cũng đặng người hoan nghinh, vo ra đất khch dễ dng như ở xứ mnh.

Ngy 1er Juin 1936 12-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm rồi ra cho mu họa đồ. Kế 11 giờ ngọ thực rồi đi cng Samdhen đến quan nha xin ghi thng hnh. Đến đ vo thơ k phng việc th thầy k đang đnh lc-lắc (đổ-hột) với bọn họ. Chờ ước 1 giờ mới c thầy k phụ, ghi tn họ trước vo thng hnh, đoạn chờ tới 2 giờ th thầy đem ln phng việc quan nha đặng hầu k tn v đng dấu. Về đến Quốc-tự 3 giờ, dng tr rồi tối họ dng cơm rồi nghỉ.

Ngy 2 Juin 1936 13-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm tr nổ, khi rồi việc th Samdhen ni : Ngy mai 14 xấu ngy qu, nn để cho bọn coolie chuyển lương phạn đi trước, mốt rằm, huynh đệ mnh sẽ ln đường tốt hơn. Bần đạo ni : ngy nay đ đng ngy gip một thng ở Bhutan. Trưa ăn ngọ với canh cải dưa. Trọn ngy lo sửa soạn hnh l. Chiều lại c một c Ty-tạng đến dưng xăng v thỉnh thuốc v chiều c hai huynh Ty-tạng đến, đem dưng xăng v rachi, huynh đệ đồng dng. Bần đạo dng xăng chớ khng dng rachi.

Tối hai huỷnh ngủ tại liu cng huynh đệ ta, cn Choundouss v Iss đi đến nh quen nghỉ. Trọn ngy nay lo sắp đặt hnh l.

Ngy 3 Juin 1936 14-4-.l.

Nhựt thường lệ. Điểm tm rồi, bần đạo ni với Samdhen rằng : Hom thoda paisa manta hai, bần đạo hỏi Samdhen cht t paisa. Huỷnh bn đưa cho bần đạo phn nửa rupee Ty-tạng = 15 annas de 4 paisa (15 cắc Ty-tạng = 4 sous). Bỏ ti đi chơi ngoi cầu, đoạn Sonnam ra tới gặp, rủ đi lại nh quen của Choun-douss đặng ku huỷnh đi ; Choundouss v Iss nơi nh quen đi ra gặp nhau, đồng về Quốc-tự. Bữa nay ăn ngọ với c chin, Iss đi xm đem về năm tri c, ăn một tri.

Trọn ngy lo thu xếp hnh l. Trấn quan c cho quan lại đến lo phần việc bảo dn mang gạo v cc vật nội bọn. Quan lại bin tn chia phần cho coolie. Samdhen ni : Trấn quan trả 800 rupee bạc mặt, cn 200 trả bằng gạo 20 bao, với nổ v vật thực khc. Phần coolie chuyn gạo th về phần Trấn quan, cn vật của chng ta (hnh l) th sở ph mnh chịu. Trấn quan c cho hai con ngựa cỡi. Ăn uống của Lại quan mnh phải chịu.

Ngy 4 Juin 1936 15-4-.l.

Bữa nay l ngy từ gi nước Bhutan, nn sng thức sớm, lo tr nổ điểm tm, bần đạo lo xếp đồ ngủ lại, rồi 8 giờ rưỡi, Isess đem cơm ln, huynh đệ ăn cơm với Quan lại ba người, một người lo việc chở chuyn hnh l qua Pharijong, cn hai người m-tử ăn rồi 9 giờ, m-tử lo đi xuống trạm ngựa gc yn hai con ngựa. Chn giờ rưỡi Samdhen v bần đạo đi lại viếng Baha-lama đặng từ gi ngi m ln đường. Ra mắt Đại-đức, ngi đi xăng cho Samdhen v Choundouss cn bần đạo khng dng. Ngi kỉnh lễ ln đường, một bao nổ, vải vng, vải xanh, vải trắng v mỗi mn t thước cho hai người. Đoạn x từ ln đường. Qua khỏi ngũ thp c tnh nhn Choundouss đn dưng xăng nhưng Samdhen trả tiền xăng. Đoạn hai huynh đệ ti ln ngựa. Mười một giờ rưỡi đến cha Kết-x-la-khăn (cha c mội nước). C bọn Tibetain nam nữ vi mươi người chực đn thỉnh Samdhen v nội bọn vo cha. Họ cng dường ty hỉ cht t (đi ba cắc Ty-tạng), Samdhen đi xăng cho bổn đạo. Bần đạo đi tr nội bọn. Đoạn thầy tr họ tụng kinh, pht niệt cng nhau, cn bần đạo rảo bước xem cảnh cha, đi lại chỗ nh thc nước, thấy chnh giữa ci miễu ấy c ci ống-che(1) lục tự n-ma-ni-bt-m-hồng cắm giữa chỗ đường nước chạy trn (ấy l lun chuyển php lun) xem rồi đi quanh cha th thấy cũng c ống php lun để cho bổn đạo đến cha quay v niệm lục-tự Quan-m. Trước cửa cha cho hai ci my ấy, hằng ngy c người ngồi đ m quay ci my lục-tự ấy.

Qua tới 1 giờ, rồi việc cng dường, vo điện lễ Phật v bần đạo cng 6 cắc Ty-tạng. Kiếu sư cha ra đi. Bốn giờ tới trạm quan ải cất cao lớn, trong quan ải cũng c cha Quốc-tự c một vị Lại quan cai quản, trạm ải tn Doncguss-zon. Vo quan ải th c người dắt vo điện Phật Quan-m, huynh-đệ đồng nghỉ. Lại quan đi tr nổ. Tối lại cũng hộ cơm. Tối nghỉ an.

Ngy 5 Juin 1936 16-4-.l.

Thức sớm sắp đặt hnh l. Bảy giờ Lại quan hộ tr v cơm lạt lt lng rồi th từ biệt Doncguss-zon đi, 10 giờ rưỡi tạm m lộ dng tr, bột x với canh cải bẹ, 11 giờ rưỡi đi tới 1 giờ 20 gặp xm vo đụt mưa, mua xăng uống. Iss, Choundouss v Isess đi lun khng gh. Uống xăng rồi, m-tử gc yn ngựa, từ biệt chủ nh, đi riết tới 4 giờ th đ tới trạm nhỏ Sinhgarap. Vo nh gần trạm nghỉ, v trạm nầy nhỏ khng c Lại-quan nn ngụ nh dn. Lnh m-tử v Lại quan bảo chủ gia phải cho cỏ ngựa ăn v cơm nước cho họ, chủ nh c co cự th bọn nh quan ni : Người ngựa quốc gia, dn sự phải chu cấp, bằng khng th dỡ nh đi, chớ ở trong Quốc-vương thủy thổ lm chi khng lợi ch nước nh. Hai đng ci cọ
nhau hoi rốt việc chủ gia cũng phải chu theo Lại quan, tối cơm nước rồi nghỉ.

Ngy 6 Juin 1936 17-4-.l.

Thức sớm tr nổ điểm tm. Samdhen cho chủ gia nổ v cht t tiền. Bảy giờ ln ngựa đi, từ gi Sinhgarap trạm đi, đường đi ln dốc ni lần lần trời lạnh, ln cao chừng no th sự lạnh cng tăng 9 giờ rưỡi tới tiểu trạm Yasa, vo nh nghỉ lc trước đặng nghỉ, ng chủ nh đi khỏi, chỉ cn c gi con của ổng ở nh v t người đờn ng lạ mặt. Vo đ tr nước rồi nấu cơm. Khi đến trạm, th con ngựa của huynh Samdhen bị ln dốc, nn mệt t nho chết giấc. M tử ku ni, th huynh đệ đồng ra lo xng thuốc cho uống nước muối, lần hồi con ngựa khỏe lại, bần đạo thấy trn lưng ngựa c một mụt ghẻ lớn bằng đồng bạc, th xin vi xức ghẻ ấy v nghĩ rằng : Con ngựa nầy bị c ghẻ chnh giữa chỗ gc yn, bị yn đ cấn mụt ghẻ, phần Samdhen cao lớn nặng cn, phần ln dốc đảnh nn ngất đuối. Lc Samdhen ra thấy ngựa như vậy th hỏi lăng xăng, bần đạo ni ngựa ln dốc nhiều m t nghỉ chơn, phần bị mụt ghẻ đau nn tới đy đuối mệt m t. (Bị Samdhen p đi qu v tnh huỷnh nng nảy lắm, bần đạo biết người v c lc động lng cho loại vật bị p đi khng đặng nghỉ, c lc ngựa đứng nghỉ mệt, huỷnh đnh đi khng kịp nghỉ.) Cơm nước rồi 11 giờ rưỡi ln đường th hai huynh đệ đi bộ một đỗi cũng xa, cứ ln dốc riết, đến hai phần đảnh th tuyết cn trắng ni, trời gi, mưa tuyết lạnh qu. Khi ấy hai con ngựa đi đ tới. Samdhen hỏi, sao con ngựa nầy cỡi đặng chăng ? Bần đạo ni : huynh nặng cn, cỡi con ngựa của ti v n khỏe mạnh, để ti cỡi con ngựa của huynh. Thuận tnh, ln yn, bần đạo khng vui m cỡi ngựa, song nếu bần đạo khng cỡi th Samdhen khng cỡi v e sanh buồn. Ln lưng ngựa đứng thẳng cẳng trn chưng đứng cho hổng đt v sợ cấn ghẻ nơi lưng ngựa, cỡi cch nầy con ngựa đi dễ dng v coi bộ nhẹ nhng v thấy n đi lung, song bần đạo g cương khng cho đi lung, đi một đỗi tới nơi đường bnh lộ, bần đạo bảo m-tử ngừng ngựa đặng xuống đi tiểu, ấy l khng đnh cỡi m bảo m tử dắt ngựa đi, bần đạo đi bộ, tới một chỗ đất cỏ, c một c Ty-tạng chăn b, ku dưng Lạc (Dhahi), bần đạo đi tới, Samdhen hỏi ăn Dhahi khng ? Khng. Đoạn mấy người quan sai, họ uống ăn cng nhau, bần đạo thả bộ đi trước, ln nhiều dốc rất mệt, nhưng thầm tưởng : th ta chết mệt chứ khng đnh thấy con ngựa chết mệt v ta, tư duy suy nghĩ rồi cứ đọc kinh cầu nguyện vừa tụng vừa đi, đi như vậy chừng vi cy số, th người ngựa đ theo kịp, th thấy Samdhen cỡi ngựa huỷnh, cn Choundouss cỡi con ngựa của ti. Khi thấy th động lng cho ci nghiệp lực của con ngựa, lc gặp họ th bần đạo bảo Choundouss cứ việc cỡi, bần đạo đi bộ một hơi nữa, tuy mệt nhưng v sự thương con ngựa, lm cho bần đạo thm lực mạnh, đi riết, bỗng gặp Isess, huynh đệ đồng đi sau, thủng thỉnh đi hoi, ln nhiều ci dốc le lưỡi bỗng đ đến bnh địa, ng xuống xa xa thấy người ngựa đều nghỉ. Lần hồi xuống dốc khỏe chơn, trước mặt đ thấy thnh thị Pharijong. Lc tới chỗ họ nghỉ, Samdhen ku bần-đạo bảo nghỉ v uống tr. Thuận tnh, ngồi nghỉ uống một chn tr. Kế m-tử bắt kế ngựa, bần đạo bảo Choundouss cỡi, nhưng huỷnh từ chối. Bần đạo sợ sanh buồn nn ln yn đi. Bốn giờ đ tới Pharijong chuyến nầy ngụ nh khc, chớ khng ngụ tại nh của hai vợ chồng gi lc trước.

Vo nh của một c Ty-tạng, ngụ, hnh l lần lượt đ tới, nhưng gạo v vật nặng nề chưa tới. Nh nầy rộng hơn nh chuyến trước. Tr nước rồi nghỉ ngơi. Song nghỉ đu đặng, Samdhen c đơn ring nghỉ đặng, phần bần đạo bị ba người Lại quan ăn uống hoi, một lt xăng, một lt tr-nổ, cứ vậy riết tới khuya, họ lại trạm ngựa nghỉ, th bần đạo mới nghỉ đặng.

Ngy 7 Juin 1936 18-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm, ăn ngọ, rồi cng Iss rảo ra chỗ nhm chợ, mua 6 chim đường ct, pht gặp huynh Tanzine Gugane mời về chỗ ngụ, đi xăng, bần đạo uống một chn với đường, cn Iss cứ gầm uống, bần đạo hối về. Ra về Iss gh cc tiệm mua thuốc ht, song họ sợ lnh kn của quan nn khng bn, về tới chỗ ngụ, ni khng thuốc Nađặc m cũng khng c thuốc ht, bỗng c một người quen lại thăm ni : để ti mua gim cho, khng quen mặt mua họ khng bn đu. Đoạn Iss đưa tiền cho người ấy đi mua, một lt trở lại đưa nửa gi 5 điếu ni : cn c 5 điếu gi 6 sous Ty-tạng. Trọn ngy lần lượt bọn coolie mang gạo v rương, gi đến. Ba sai quan cứ ăn uống tới tối, lc 6 giờ th bọn coolie đ đến đủ hết.
Xong việc, họ cơm nước v uống xăng tới 8 giờ, rồi tiệc, họ lui, bần đạo trải đồ ngủ, nghỉ.

Ngy 8 Juin 1936 19-4-.l.

Sớm điểm tm, kế mua xăng đi ba người Sai quan v bữa nay họ trở về Bhutan, Samdhen ku ba người vo đơn hiến cho mỗi người một xấp vải trắng (2R.) một cục tr, v 1 đồng bạc Ty-tạng, cấp cho gạo, muối, đường, bộng sườn b, nổ, beurre, đủ vật, họ lnh rồi từ gi ra về. Ăn ngọ với nước muối ớt. Đoạn một chập lc rồi ngọ, c hai người đến lnh bao ngựa chở gạo v hnh l, đi gi 15 rupee mỗi con, cả thảy 18 con. Lc họ về, bần đạo hỏi Samdhen th huỷnh ni : mắc mỏ qu, vậy chở gạo sao thấu, thi để bn gạo rồi lấy bạc cn tốt hơn l mướn ngựa chở. Chập lu bỗng c huynh Ng-trc, đồng hương với Samdhen ở Bhutan qua, tay cầm một con chồn dồn rơm bước vo thăm Samdhen, cho hỏi nhau xong, Samdhen cầm con chồn nộm ấy ni với ti rằng : thầy mua n đem về xứ bn chắc đặng tiền, bần đạo nghe thấp thố tưởng huỷnh ni huỷnh đem về xứ huỷnh, mới hỏi : Sao ? Huỷnh ni lại nghe mới r. Bần đạo hỏi ? Gi bao
nhiu ? Th Isess ni : 3 rupee Iss ni 10 R, rốt nghe huynh Samdhen ni bn Bhutan gi 4 R. Ti bn ni : tại xứ ti gi 5 cắc, khng thiếu g, c ai thm dng. Nghe ni vậy huỷnh chưng hửng, huỷnh ni tiếng Ty-tạng với cc huynh kia, rồi đồng nhau xẻn lẻn hơi mắc cở. Ấy l ban đầu họ cầm bần đạo l đin, thi cũng nhẫn tnh. Nội buổi chiều họ uống xăng, c chủ gia đem về một c, đ say mm rồi, cng nhau họ giao bi tới tối. Ca ht, tha hồ m ẩm rất th. Đến tối 8 giờ qua m cn chn th chn tạc, bần đạo ngồi trơ đ niệm Phật, mặc tnh gi dục bốn bn, cầm tm nhẫn nhục. Nh chật hẹp, chỗ ngủ của bần đạo l nơi đn khch, họ cn cụng chn, th bần đạo vẫn ngồi l chờ đến mn tiệc mới nghỉ đặng, cả ngy luống ngồi. Khuya rồi m Choundouss vẫn cn m ẩm nữ khch l người ban đầu huỷnh khinh l loạn phụ dm nữ. Đến lc nhiều chn qun hết, lửa dục đốt tiu tm tnh. Bần đạo thấy khuya rồi bn ni, thi đem nhau chỗ khc chơi. Kế huynh Ng-trc m chồn đến, say mm, ku ni om sm. Chừng huynh Samdhen nơi liu huỷnh cất tiếng rầy Iss v Ng-trc, nhờ vậy họ mới chịu nn v ngủ. Phong tục của xứ người như vậy, mnh l khch lạ, như nước lng sng, ty tục chớ c biết ni sao. Mọi việc nhờ Phật lực m mnh tập đặng tnh nhẫn nại, chớ chi mnh l kẻ ngoi trần, ắt chịu khng nổi ci thi nhơ nhớp hu nguyệt của dn nam nữ Ty-tạng. Thiệt họ ăn ở khng ngại ngng, ci tục tệ đ thật l d man, họ ăn ở cn theo th vật, thn thể dơ dy, dm dục hỗn loạn, chỉ c lng nhẫn nhục mới chịu nổi, trối thy.

Đy thuật chuyện huynh Ng-trc, người tuổi lối 50, vốn l người xứ Ladakh, l người đồng hương cng Samdhen, Isess v Iss, cn Choundouss v Iss Sonam l người xứ Khmp. Xứ Ladakh l thuộc địa Xứ Khmp l thuộc địa Tu, hai xứ đều trong vng Hymalaya Tibet.

Huynh Ng-trc khi nhỏ chịu thọ của nhơn dn trong xứ cấp cho đi đến Lhassa tu. Sau lớn ln ra thế, khng dm về xứ, qua Bhutan đỗ ngụ. Ấy l phong tục xứ người, thọ của xuất gia, nếu khng xong th đi xứ khc lập gia đnh chớ khng trở về xứ đặng, nếu về xứ th nhơn dn cũng đuổi vn vn

Ngy 9 Juin 1936 20-4-.l.

Nhựt thường lệ, bữa ngọ nay ăn sadou (Cham-jpapp) với cải bẹ xo. Pharijong lạnh qu, tuyết cn đng đầy ni, bần đạo bị hm qua nay ho qu.

Ngy 10 Juin 1936 21-4-.l.

Nhựt thường lệ, ngọ cơm nguội hm qua hấp lại ăn, rồi lo sắp đặt hnh l đặng mai ln đường. C mượn Choundouss đổi gim 20 rupee tiền Ty-tạng. Bần đạo lấy ra ba tấm giấy bạc 10 rupee, ni với Samdhen rằng : Chỉ cn c bao nhiu tiền để đi về đủ khng ? Huỷnh rằng : Thầy đừng lo, ti c hiếm(1) đy, hết th lấy dng. Ti ni, vậy tốt lắm, chừng về Calcutta sẽ tnh trả lại cho huynh. Chiều bữa ấy, huynh đệ lo hnh l rồi cng nhau uống xăng, theo tục họ, hễ gần từ gi th lm tiệc xăng, khng thịt c chi hết, uống như uống dấm chua son, song họ ưa qu, v xứ lạnh, uống n lần hồi ấm p. Bần đạo cũng ty hỉ một hai chn.

Rồi tiệc bần đạo cho c chủ nh 2 rupee v thấy mấy bữa ngụ tại nh cổ, cực khổ khng ni, mang nước xa năm, su trăm thước bằng một ci thng lớn chứa ước hai thng dầu hi. C từ chối, nhưng bần đạo ni : Ti l kẻ tu hnh khng ni chơi, c cứ thọ lnh, huynh-đệ cũng đồng p, c thọ lnh v cm ơn, v mừng rỡ.

Ngy 11 Juin 1936 22-4-.l.

7 giờ uống tr rồi, tạm biệt Pharijong, ln ngựa đi tới 12 giờ gặp qun tại xm Dark, gh uống tr rồi ăn ngọ bột với nước muối. Qua một giờ ln ngựa đi tới lng Tuy-na vo nh quen đỗ ngụ, người chủ nh cũng tử-tế. Samdhen hiến cho tr v một tấm hnh Thp Bodh-Gaya, đoạn chủ gia cũng c đp lễ. Họ cơm chiều, bảo bần đạo dng, bần đạo rằng : Ăn ngọ bột cn no lắm. Samdhen cằn rằng : Nếu thầy giữ lệ ngọ, e yếu sức chăng ? Khng. Đm ấy ngủ kh v m mệt sự đi đường. Tới đy phải đổi ngựa, mướn ngựa khc. Lc ra đi th c hai người của đức Bahalama Bhutan sai đi Ty-tạng cũng đồng nhập bọn đi, v Samdhen cho đi chung. Khi đi tới Tuy-na th bn m hữu đường c một ci hồ nước lớn v di thăm thẳm, hồ ứ, nn muỗi lung qu.

Ngy 12 Juin 1936 23-4-.l.

Bữa nay thức sớm, 2 giờ thức lo tr nước rồi, 3 giờ ln ngựa, đi tới xm Đdark đ 8 giờ rưỡi, tạm ngồi trước sn nh quen, nấu tr uống, Samdhen cho m-tử tiền uống xăng, đoạn m-tử trở về. Bần đạo cng Samdhen uống tr đợi huynh-đệ cn đi sau với bầy la, m chở gạo v hnh l sẽ tới. Mười giờ họ tới, 10 giờ rưỡi dng bột với tr bỏ muối, họ dng thịt sống. Ăn rồi, đi mướn ngựa khng đặng, đoạn 11 giờ rưỡi Samdhen cn gh mua xăng đi bọn m-tử, bần đạo thả bộ đi trước, đi theo m hồ, muỗi mng bay theo đen mịch, v đi v quạt, đi ước ba cy số ngồi nghỉ, chập lu, thầy tr Samdhen, Sonnam đi tới, cũng ngồi nghỉ, đoạn Samdhen ni : Nay khng c ngựa, ti ni với m-tử cho 2 rupee đặng tạm cỡi hai con ngựa của y, m y khng chịu. Đoạn huynh-đệ lần lượt đi, bần đạo cởi vớ giy đi cẳng khng, đi riết tới 3 giờ gặp xm, hỏi xăng khng c, trời gi lạnh lẽo qu.

Từ Pharijong tới đy mới hết đồng trống, đường đi bằng thẳng, ước sửa soạn cht t th xe hơi đi đặng, nhưng bị trống trải gi qu, đi đường phải cy d che hướng gi. Lần lượt đi tới 4 giờ th trời mưa, lạnh cng thm, đoạn bầy la, m với bọn Choundouss, Iss, Isess v m tử đ tới, gặp bọn bần đạo ngồi nghỉ, chừng bần đạo thấy Choundouss v Isess cỡi ngựa, th Choundouss bảo Isess xuống ngựa v huỷnh cũng xuống, rồi bảo bần đạo cỡi, bần đạo bn nghĩ rằng : C lẽ cũng gần tới chỗ đỗ ngụ, cỡi chi cho mang tiếng cỡi, nn từ chối khng cỡi, tuy đ mỏi cẳng, đến lc gặp Samdhen m huỷnh cũng khng cỡi, đi riết tới xm Kala trời vẫn cn mưa, gh một nh kia hỏi ngụ khng đặng, qua một ci nữa gần đ hỏi cũng khng đặng, đoạn m tử bảo đi lần tới trước kia chừng su, bảy trăm thước sẽ c nh quen với y, chắc hỏi ngụ đặng. Trời cn mưa lạnh lẽo, đồng đi cng nhau, pht đ tới nh quen ấy, m-tử vo hỏi, bn ra ku nội bọn vo. Chủ gia chỉ một ci nh bếp, trong c nhốt b v chứa phn, th Choundouss cng huynh đệ vo qut dọn, chủ gia m bao bố đem vo trải dưới đất lm nệm, huynh-đệ đem hnh l vật dụng vo ấy l đồ ăn, ngủ. Bần đạo cn đứng ngoi cửa, pht thấy chủ nh bưng một giỏ phn d lộn rc rến đem vo chỗ ngụ ấy, th bần đạo tưởng l rc bụi đem đổ mấy chỗ ướt t hoặc hũng. Đến khi huynh-đệ sắp đặt xong, th Samdhen ku bần đạo vo bảo : thầy ngồi nghỉ, th bần đạo vo ngồi gần bn Samdhen, thấy trước đơn một ci c-rng sắt v một đống phn d rc đổ đ, th khng hiểu l chi. Đến khi thấy chủ gia bưng vo trong một ci mẻ b t cục than lửa phn b đổ trong c-rng rồi đi, th huynh Bhutan bn lấy ci ống bễ da ra rồi hốt cứt d bỏ trn than lửa, mới thổi bễ, khi bay nghi ngt, nội bọn đều h ht nước mắt nước mũi nhỏ sa, một chập chừng vi ba pht th phn d phừng chy, đoạn Isess lo nấu tr, nấu cơm. Bần đạo nghĩ rằng : Từ Pharijong tới đy ni khng cy cỏ mọc nổi v bị tuyết đng đầy đảnh hằng ngy, nn nhơn-dn đồng dng phn sc vật lm củi. Một đm nay ngủ trong chuồng b, nhưng cũng đặng ấm p, cm ơn chủ gia.

Ngy 13 Juin 1936 24-4-.l.

Tối hm qua Samdhen đ c cht t tiền cho chủ gia, nn sng nầy thức dậy sớm. Ba giờ m-tử lo gc yn, gc hnh l rồi. Hai huynh-đệ ln ngựa cng nội bọn ln đường. Hm qua đi bộ m mệt, nay đi ngựa đỡ qu, nếu đi bộ nữa chắc bết. Lần lượt đi theo triền ni, đường bằng thẳng, khng đo ải như đường từ Ghoom tới Pharijong v Pharijong qua Bhutan vậy. Dễ đi nhưng lạnh qu, tuy đường bằng song n l bnh địa trn đảnh, gi lung, tuyết nhiều, đảnh cht ng thấp chủm như ni đất, nơi no đảnh cao th đường đi t gi nhờ đảnh che.

Tới 9 giờ, gh m suối, thổi phn d nấu tr uống, 10 giờ rưỡi ăn bột với nước muối rồi đi (11 giờ rưỡi) đi riết tới 4 giờ rưỡi th gặp xm Marguết, vo xm hỏi chỗ ngụ, phước gặp nh sạch-sẽ, vợ chồng chủ gia cũng tử tế, cho phng ngủ sạch sẽ. Lo nấu ăn, đy c củi phn b v củi cht t. Samdhen ni : Đy chủ nh tử tế qu, bần đạo ni : Vậy đng cho y cht đỉnh. Samdhen rằng : C rồi, tr v tiền cht t. Đoạn bần đạo lấy ra 10 rupee, trả cho Samdhen 4 rupee, tiền mượn tại Pharijong v Bhutan, v cho huynh-đệ 4 rupee tự mua đồ ăn uống v đổi 2 rupee tiền Ty-tạng. Họ coi bộ vui mừng, ấy l đời kim tiền. Họ ăn cơm rồi ngủ.

Ngy 14 Juin 1936 25-4-.l.

Sng thức sớm 6 giờ điểm tm cơm nguội với tr bỏ muối (ấy l cơm hm qua, Samdhen thấy đ bốn, năm bữa rồi bần đạo khng c ăn cơm v họ khng nấu, cứ ăn ngọ bột, nn chiều hm qua họ ăn cn dư, huỷnh bảo Isess để dnh cho bần đạo sng điểm tm). Cơm ước một t, bần đạo bn chia, mỗi người đồng ăn, rồi ln đường, chủ gia cho mướn hai con ngựa, cho con (15 tuổi) lm m-tử. Vợ chồng đồng đưa ra tới đường. Ln ngựa đi tới 9 giờ, pht gặp nh thơ, tạm gh trước đường uống xăng ăn bột rồi đi. Đoạn 12 giờ tạm gh m suối ăn ngọ bột nước muối rồi đi, 4 giờ tới lng Tzanhtra. Vo hỏi nh ngụ, cũng ngụ trong nh bếp chật hẹp dơ dy. Họ lo cơm nước, bần đạo cũng lm vui lng họ, bảo rt một chn xăng ngồi chấm cht lc họ ăn hồ ho. Đm nay ngủ t v bị b cht cắn qu. Song trước khi ngủ Samdhen ni, nay ngủ tới 6 giờ mới thức, tr nước rồi sẽ đi, v đường đi cn 13 cy số ngn sẽ tới Giăng-s l nơi đỗ ngụ t ngy. Choundouss gh xm mướn ngựa, sng sẽ đem tới đy (1 rupee mỗi con v hu hồng m-tử). Thầy coi mắc qu. Bữa nay đi 21 cy số, 1 rupee 4 anna. Mai đi c 13 cy số.

Ngy 15 Juin 1936 26-4-.l.

6 giờ thức, điểm tm tr bột. Choundouss v m tử đ tới, gc yn rồi, ln đường, 10 giờ tới xm tạm gh uống xăng, dng tr, ăn bột. Bần đạo ngọ bột với nước muối ớt. Mười một giờ rưỡi ln đường. Một giờ đ tới Giăng-s thnh, mới bước tới địa phận, th thấy một ci nh khng nc (kiểu Ty-tạng) trn c một cy Thnh gi thập tự, quanh tường ro c cy cối sum-s, cảnh xem sạch sẽ, nh cửa đẹp đẽ (cũng kiểu Ty-tạng), khi đi qua khỏi đ, tới một ci cầu, khỏi cầu bần đạo hỏi nh chi, Choundouss bn ni, đ l nh của quan Ăngl, mướn đất Ty-tạng ở đ, v quan v kẻ lm việc lối 30 người. Qua khỏi cầu ng ln đảnh ni, thấy lầu đi, thp, tường nguy nga, hỏi ra l Trấn-quan-đi, trải qua nh cửa phố x, đường đi đều c vẻ sạch hơn cc địa phận Tibet đ trải qua, nhưng chẳng snh sự sạch sẽ nơi Inde-Anglais đặng. Đy, quanh co, đường hẻm pht tới nh ngụ, m-tử tại Tzanhtra đi trước hỏi gim rồi, v chủ gia cũng đ sửa soạn phng ngụ tử tế. Vo sắp đặt hnh l chỗ ngủ, chỗ ăn an bi, bần đạo nghỉ, họ lo ăn uống. Samdhen trả tiền chở chuyn cho m-tử Pharijong v m-tử Tzanhtra, họ dng xăng rồi về. Tối lại, huynh-đệ họ dng bột v thịt, bần đạo cứ lệ cũ, một chn xăng chm chp với họ. Ăn uống rồi, họ luận đạo cng bần-tăng, ni việc ăn thịt, Samdhen rằng : Thầy khng ăn thịt v g ? Khng g, bần đạo ăn vo đau bụng, bị mổ xẻ, quan thầy cấm. Trước khi mổ xẻ cũng ăn thịt vậy. Samdhen rằng : ở Tibet, chư tăng đều dng thịt, v kẻ tu-hnh ăn thịt th loi vật đặng siu thăng. Bần đạo rằng : Đạo Phật nhị thừa v nhiều php mn, tự nước no theo phong tục nước nấy, khng sao, ty hỉ chỗ dng. Bần đạo muốn ni : Sao khng ăn thịt dng họ : ng b, cha mẹ, anh em, cho mau siu thăng ? Song nghĩ v, nếu ni ra e sanh sự chẳng vui. Bần đạo ni : Phật đạo như đm mưa, chng sanh như cy, dy, cỏ trong rừng, nhiều hạng, nhiều loại, lc mưa s xuống, ty sức, ty phận m rt hưởng nước ấy vn vn Samdhen nghe qua ngồi trơ v gật đầu, đoạn ni : Phải, phải. Bần đạo bn tiếp : V vậy xin đừng cười kẻ khc mn mnh v khc mnh. Thi khuya rồi, ngủ. m giấc.

Ngy 16 Juin 1936 27-4-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm rồi, cng chư huynh đệ Samdhen lm đầu, đồng đi xem thnh phố, chợ nhm. Quanh quẹo con đường, trải phố nầy nh kia qun nọ, pht thấy cha : cất kiểu Ty-tạng, trn thp bằng đồng như thp Npal nhưng nhỏ hơn. Samdhen ni cha nầy 1000 tăng chng. Cha nhỏ hơn cha tại Lhassa. Bần đạo xem qua, tưởng rằng : nhỏ của nước người, song lớn v đng hơn xứ mnh, pht tới chợ nhm, bun bn, đồ Anglais c, đồ Ty-tạng c, đồ Npal c, v c cht t người Npal đến ngụ tại đy. Lc đi cũng đ c gặp một, hai người Npali. Xem rồi cc nơi bun bn hai bn lề đường phố v cha. Bần đạo mua hai ci hộp quẹt (anglais) gi 8 sous Ty-tạng v cải củ gi 18 sous với 12 sous đồ bột c-ri v 4 sous ớt bột. Bỗng c người lnh tuần cảnh tại China đi Lhassa về tới đy, gặp Samdhen mừng rỡ v mời về chỗ ngụ. Samdhen v Choundouss đi, bần đạo khng đi, cng hai người Bhutan xẩn bẩn theo qun chợ nhm xem, bỗng gặp Iss v Sonnam đến, cng nhau rảo một chập nữa. Iss bn rủ đi vng xem thnh phố v về lun. Lc đi ngang qua một dy nh thấp hẹp, dm vo tối tăm. Iss bn ni : đy l nh hng Tibet. Đi lần lượt tới Post-office v Hospital civil, kế tới nh ngụ l 11 giờ. Bước ln lầu thấy Samdhen ngồi trước phng, Isess bn gạo. Bần đạo vo đơn, xắc củ cải, rồi ăn ngọ bột với l củ cải chấm nước muối ớt. Cn củ cải rắc muối để dnh nấu mai ăn ngọ. Chiều lại họ ăn cơm với nhau, bần đạo chỉ giữ lệ ngọ trung rồi thi.

Đoạn tối bn luận cng nhau. Samdhen hỏi bần đạo, Quốc độ của thầy niệm Nam m Buddha, Darma, Sangha rồi thi sao ? Ti thường nghe cả thảy chư B-s Ceylon niệm ba bực đ thi, khng như Quốc độ Tibet thường niệm bốn : Nam m Guru, Buddha, Darma, Sangha. C vị B-s Burma ci với ti, ti ni : Nếu khng c thầy giảng dạy lm sao biết php Phật tu hnh, nn chi phải niệm Guru l thầy trước. Bần đạo rằng : Phi tiểu-thừa niệm ba ngi, cn đại thừa niệm bốn ngi. Phải vậy. Đoạn huỷnh hỏi ti : Nalanda l nơi chư La-hn tả kinh luật, vậy thầy c nhớ vị no hội chp kinh luật chăng ? Bần đạo ni : Nalanda l nơi Darma địa, khi Phật niết bn rồi th chư đệ tử nhm lại tả kinh, luật, luận. Tn giả Ca-diếp (Kassyapa) ngi Chấp chưởng Tăng gi theo lời di chc của Phật v đặng truyền y bt l bực nhứt tổ (Sơ tổ sư). Ngi nhm chư La-hn tại Nalanda m lo chp kinh, th Ananda ni kinh, Upali ni luật, cn Ca-diếp th tăng-gi. Sau đời vua Asoka th nhm tại Patna Kinh đ. Samdhen bn bảo Choundouss bin vo sổ tn ba vị La-hn tả kinh như lời bần-đạo. Đoạn huỷnh ni : Khi tới Lhassa, ti sẽ đem thầy ra mắt một vị Đại-đức Bahalama biết đủ thứ tiếng. Ấy l đức Phật-tử Rahula ti sanh. i ! thầy thấy đặng ngi th thầy sẽ biết, thiệt quang minh tướng mạo, mũi ngay, tai lớn, mắt to sng suốt như sao. Ngi nghe đủ thứ tiếng, thầy đến ra mắt ngi v ni tiếng Annam rất tiện. Tổ sư sẽ trả lời bằng tiếng nước của thầy v sẽ ni ci trnh độ tu hnh của thầy v sẽ gio ha thầy, cn nhiều vị Bahalama nữa, ti sẽ đem thầy ra mắt đủ hết. V khi thầy cn ở Ghoom, lc ra mắt Bahalama Dromo Gheshay, th ngi c bảo ti, khi đến Lhassa phải đem thầy viếng cả thảy cha v ra mắt cả thảy chư Bahalama v đức Quốc Vương Ty-tạng.

Bần đạo nghe qua bn chấp tay ni cm ơn Đại-đức Bahalama Ghoom v huynh. Lc cn ở Bodh Gaya th ti c ra mắt ngi v huynh c thuật việc ti muốn đi Ty-tạng, th ngi c ni : Đặng lắm v đi khng kh nhọc chướng ngại chi cả. Lời tin tri ấy, đến nay cũng y nguyn. Đoạn huynh đệ nghỉ.

Ngy 17 Juin 1936 28-4-.l.

Nhựt thường lệ, sớm điểm tm tr bột, đoạn mượn cối đm bột c-ri. Lc ấy Samdhen rủ bữa nay đi ăn nh hng Tibet. Bần đạo ni : Đ lu khng dng c-ri, hm qua đ c mua củ cải, vậy bữa nay ti ăn c-ri v cơm. Huỷnh nghe qua hối Isess nấu cơm cho ti dng ngọ. Isess ni mới c 8 giờ rưỡi, vậy để một lt sẽ nấu. Bần đạo đm rồi bột c-ri, bn lấy cải củ trộn bột c-ri rồi đem xuống bếp nấu, nấu rồi th Isess nấu cơm gim. Mười giờ th huynh đệ họ ko nhau đi hết, chỉ c một bần đạo ở nh lo cơm ngọ, cơm v đồ ăn đ sẵn rồi. Mười một giờ huynh đệ họ về, th bần đạo đương ăn ngọ. Lc ấy c một vị Lama l người đồng xứ cng Samdhen đến thăm, đi xăng, họ ăn thịt sống uống xăng, đm đạo vui vẻ cng nhau, bần đạo chỉ ty hỉ. Đến chiều họ r tiệc xăng, th Lama khch kiếu về. Samdhen kỉnh hai mủng(1) gạo v cốm dẹp. Isess bưng đồ đưa về. Đoạn tối lại, Lama khch v Isess trở lại, người c xin php Bahalama ở đm với Samdhen, nn trở lại bn xuất tiền mua xăng đi nội bọn, cng nhau họ uống xăng tới 8 giờ rồi ăn cơm, cơm rồi uống xăng nữa tới 9 giờ rưỡi bi tiệc ngủ. Bần đạo cũng vui lng cầm chừng với họ cht đỉnh xăng. Người thợ dệt cũng dưng xăng, c chủ nh cũng dưng xăng, lm cho Choundouss v Iss say mm.

Ngy 18 Juin 1936 29-4-.l.

Khng chi lạ, sng thức, trời mưa hồi khuya cho tới sng cn rỉ rả, bần đạo đi tiu vo thẳng xuống nh bếp mc nước rửa mặt, song hết nước. Đến 8 giờ mới c nước, nhưng nước đục như nước cơm vo ban đầu, rửa mặt rồi vo liu điểm tm cng họ, họ mời ăn bnh canh thịt. Samdhen ni p mấy lần, bần đạo chỉ từ chối, cứ nhồi bột ăn lạt vậy, cứ ni ăn thịt đau bụng, nn từ quyết. Đoạn tới ngọ, khng cơm, khng bột, chỉ c một chn đậu nnh rang của c chủ gia hộ, tiện việc bần đạo bn dng n ăn ngọ. Cc huỷnh đ ăn Thc b hồi 9 giờ nn khng ăn ngọ. Đến chiều 3 giờ thấy huynh Samdhen bảo c chủ mua beurre gim v huỷnh bảo huynh đệ xc gạo một mủng v nửa bẹ sườn d kh đặng đem dưng vo cha. Cn mua bnh tri đường bột, lo lm cỗ đặng mai cng dường tại điện Phật của c chủ nh. Huỷnh ni : Ngy mai mng một, nn lo cng va. Bần đạo liền hoan hỉ bn lấy một tấm giấy bạc Ty-tạng thứ 2 rupee ăngl trao cho huỷnh v ni : xin cho ti hn cng 1 R tại cha v 1 R tại nh. Huỷnh tiếp lấy v ni : Tốt lắm, vậy mai đi vo cha cng dường. Đoạn chiều lại 4 giờ rưỡi, c lama đồng hương với Samdhen đi với một vị lama nhỏ đến viếng. Samdhen bn đi xăng, uống vừa tất một hồ xăng, th Samdhen cậy đi với Isess đem lễ vật cng dường vo cha. Hai người đi ước vi giờ trở lại cng nhau nhậu xăng, ca ht với nhau đến 8 giờ, họ ăn cơm cng nhau, Samdhen ni ngy mai khng cơm, bột ngọ chi hết, vậy thầy nn dng cht t cơm cng anh em ti. Ti ăn đậu nnh rang cn no, chư vị dng, để ti dng xăng cho ấm. Đoạn họ ăn cơm rồi cn uống xăng nữa tới 9 giờ mn tiệc, ngủ, hai vị lama khch cũng ngủ tại phng cng huynh đệ.

Ngy 19 Juin 1936 mng 1-5-.l.

Sng thức sớm rửa mặt my, đắp y rồi cng huynh đệ, c hai huynh Khampa cũng đồng vo điện Phật, tại nh ngụ v cng dường v nhậu tr theo cch Ty-tạng. Họ lm cch hữu vi theo họ, cn bần đạo chỉ tụng kinh Php-hoa. Từ 6 giờ cho tới 9 giờ rồi sự cng dường. Th c chủ đem Thc b thịt (bnh canh thịt) vo dưng mỗi người một chn kiểu v một chn bột trộn đường, c một mủng bột cổ v chư vật cng dường. Bần đạo mượn Samdhen nhồi bột ăn với nước tr, cn chn bnh canh thịt th c chủ bưng đi sớt cho mấy huynh. Rồi việc ra sửa soạn 10 giờ rưỡi đi vo cha, khi đến liu Lama đồng xứ, th tạm đ uống tr, một chập c một vị Lama bước vo, ai nấy đồng đứng dậy.

Ngi vo liu ring rồi ra cũng ngồi chung đơn uống tr. Th Samdhen ni, lama nầy l Bahalama ở cha nầy cũng đồng xứ cng ti. Đoạn 11 giờ rưỡi dưng mỗi người một bt cơm. Ti cng Samdhen cơm đường với nho kh, cn chư huynh đệ th cơm v đồ mặn. Ăn rồi dng một chập tr nữa, đoạn hai vị lama chủ dẫn huynh đệ vo cha, trước vo cha thiền, rộng lớn, thờ Phật Thch-ca v chư Tổ-sư, đoạn ln từng trn, mỗi chỗ đều c cng cht t tiền v nhang. Hết cha thiền qua Thp su từng, dẫn ln tới chp thp th bết cẳng, thở ra khi. Khi đến cht đứng nghỉ một chập vo điện chnh lễ bi, lần hồi trở xuống từ từng, mỗi từng đi nhiễu hữu v lễ bi mỗi điện, xuống tới dưới cht th đếm l 108 điện, thờ đủ chư Phật, Lịch-đại-tổ-sư v chư lama-tổ, cn nhiều điện nữa, nhưng cng nhau ko về tới nh ngụ l 2 giờ.

Samdhen 4 giờ đi thăm danh tộc v cậy mướn ngựa. Lc trở về ni xong việc ngựa rồi. Khi tối lại hỏi thăm Choundouss những cốt Phật, cốt Tổ-sư Lama cao lớn trong cha bằng cy phải chăng ? Khng phải. Cả thảy bằng đồng. Bần đạo hỏi nữa : Chớ khng c cốt no bằng đất đắp như bn Bhutan m chng ta đ ng thấy vậy sao ? Huỷnh rằng : Khng c, lớn nhỏ ton l đồng cả. i ! nghĩ cho nhiều cốt Phật cao lớn đi ba thước ty, cn ring c một cốt Tổ-sư Lama ngồi đụng nc cha, cao c bốn thước ty, nếu l bằng đồng th nặng biết bao nhiu, chắc l đc bộng Kế lc gần ngủ Samdhen rằng : Mơi mai c bốn ngựa chở đồ v Iss, Isess với hai huynh Khampa đi trước, mốt c bốn con ngựa, ti, thầy, Choundouss v Sonnam đi sau. Vậy mơi thức sớm, gi cả hnh l của thầy chừa đồ ngủ gc yn ngựa như mọi lần đủ ngủ ấm thi. Đoạn ngủ.

Ngy 20 Juin 1936 mng 2-5-.l.

Thức sớm, huynh đệ sửa soạn hnh l. Tm giờ c ngựa lại, hai con gc hnh l đi trước với hai huynh Khampa, đoạn 8 giờ rưỡi ăn bột v thịt nấu bn, bần đạo ăn với nước muối rồi 9 giờ Iss, Isess ln ngựa đi trước. Samden, Choundouss, Sonnam v bần đạo, ngy mai mới c bốn con ngựa ln đường. Ngy nay khng ăn ngọ, 4 giờ chiều c chủ gia đem hộ một chn nổ (n) dng đỡ bữa cũng qua ngy. Đoạn lc 5 giờ c một vị tiểu lama lại chơi, Samdhen bảo bần đạo ở nh, huỷnh cng Lama khch đi thăm người quen v mướn may l lt yn ngựa. Hai người ra đi, bần đạo một mnh ở nh, kế một lt c huynh Lama Lađặt lại ngồi ngoi với Choundouss cng nhau uống xăng, lối 6 giờ Samdhen về với tiểu lama, huỷnh bị uống rachi say mm, vo phng ngụ ku Choundouss bảo đi xăng cho bạn đồng hương. Huỷnh ku Lama đồng hương v ni v khc, tỏ lu ngy gặp nhau, nay gặp mừng lắm. Huynh đồng hương c cằn-rằn quở trch tiểu lama, sao đi với Samdhen lại để Samdhen uống qu chn. Tiểu lama ni tỏ , huỷnh bị Babon p uống, nhưng khng bao nhiu, bị huỷnh yếu nn say. Bảy giờ rưỡi th huỷnh ngủ. Huynh đồng hương lc 8, 9 giờ mn tiệc về.

Đm nay Choundouss sanh dm tm, mượn bần đạo 4 cắc Ty-tạng cho tnh nhơn. Huỷnh lm cho Iss Sonnam cũng ngủ khng đặng cứ v ra hoi. Tiểu lama cũng khng ngủ. Bần đạo dm tnh hnh lấy lm thương i cho thế tục, v dm m phải trầm lun nơi khổ bể. Bần đạo tư duy thị sự, đoạn niệm Phật rồi nghỉ.

Ngy 21 Juin 1936 mng 3-5-.l.

Sớm mơi thức dậy, Samdhen c hơi bẽn lẽn cng c chủ gia, song cũng rn giả lả hỏi han chuyện vn, rồi lấy 3 R đền đp tiền phng. Bần đạo c viết thơ gởi về Nam Việt. Samdhen mượn c chủ cho người bỏ thng gim c đưa vi cắc tiền nước.

Đoạn 8 giờ điểm tm v c m tử đem bốn con ngựa lại rồi, ấy l ngựa hộ tống, v Samdhen c quen với Bơda-Alessir Trấn quan nguyn nhung tại Giăng-s, nn c xin trt quan, đặng đến cc trạm trnh cho quan, lng sở tại đặng mướn ngựa gim, chỗ no ở ngụ đm th c chỗ ăn nằm tử tế v c củi nước đủ lẽ, nếu khng c trt ấy, dầu c tiền cũng kh kiếm chỗ ngụ, kh mướn ngựa, kh c củi nước.

Thiệt cũng đng knh tnh lanh lợi xử thế của huynh Samdhen, lấy tp nhử tm, đem cơm đổi gạo. Lm quen cc nơi danh tộc ho ph, quan dn, nhờ vậy m đi tới đu cũng đặng người knh mến v nội bọn an ổn, bần đạo dựa cht hơi ấy m đặng trải qua cc hiểm trở đất Ty-tạng.

9 giờ ngựa gc yn xong, bốn huynh đệ đồng tạm biệt Yangks thnh, cho chủ gia, xuống lầu ln ngựa. Đường đi cũng dễ, chỉ c một ci đo cao m thi, cn bao nhiu đều l đường bằng. Cc huynh quen theo phong thổ, cả thảy nhơn dn đều biết cỡi ngựa lm chưn, nn ln lưng ngựa giục sải, tế như bay. Cn bần đạo mẹ đẻ đến lớn khng biết cỡi ngựa, v xứ Việt-nam, đường s thng thương, xe hơi, xe ngựa hằng dng, nn khng biết cỡi ngựa, ngựa đi thủng thẳng th đặng, bằng nhảy sải, th hỏng đt hng t xuống đất, nn đi sau cht, cho nhảy c xọt, đau đt đau hng, nhưng cũng rn m theo họ, nếu khng th lạc đường. Niệm Phật m đi. Tới một khoảng đường kia, mấy huỷnh dừng ngựa chờ, khi bần đạo tới th Samdhen ni : Sao lu vậy, đường xa m đi vậy th khng tới sớm đặng. Bần đạo c buồn lng, trả lời rằng : Mới lần thứ nhứt bần đạo cỡi ngựa, cỡi đi lung qu khng đặng, mấy huynh cứ việc đi trước, bần đạo lần hồi theo sau, ni rồi họ đi. Coi huynh Samdhen giận, bần đạo nhẫn nhục đi sau 10 giờ rưỡi th họ đ tới lng Gui-si, gh đổi ngựa. Bần đạo bị đi sau, nn lc qua cầu Gui-si th cho ngựa đi thẳng, v ngỡ mấy huynh đ đi xa rồi. Bỗng c một c Ty-tạng chạy sau ku ngừng ngựa, bần đạo bn quy ngựa lại, tới c Ty-tạng xuống ngựa, c dắt ngựa vo nh trạm, bần đạo theo sau, khi vo đ th thấy mấy huỷnh đ ăn bột uống tr rồi.

Choundouss mời ngồi rồi bảo dng bột v tr, rồi đổi ngựa đi nữa. Samdhen ngồi trong đơn ở trong phng yn ổn khng quở tới bần đạo, nhưng bần đạo an lng nhẫn nhục, vui cười với Choundouss v ni : Con ngựa đi khng đặng, bần đạo bị n nhảy c xọt nn mệt qu, v ni v cười, ăn sơ si bột, uống sơ vi chn tr, đoạn Samdhen trong đơn bước ra, bần đạo d l cười ni, hỏi : huynh tr rồi sao ? Đoạn huỷnh thấy bần đạo tươi cười th huỷnh ăn năn bn ni : Thầy hy dng bột cho kh v đường cn xa. Bần đạo ni : ăn rồi, ăn rồi, bn đứng dậy ra gip người gc yn ngựa. C chủ nh cầm ci trt xem rồi, trao lại cho Samdhen. Ngựa xong rồi 11 giờ rưỡi ln đường, chuyến nầy đặng con ngựa đi chạy, m i, bần đạo khng st tấc đường cũng đồng với cc huỷnh. Hai giờ tới lng, trnh trt xin đổi ngựa, nhưng c một c chủ gia kia đứng dưới ngựa x Samdhen xin tạm nghỉ mai ln đường v ngựa ở xa đổi khng kịp. Huynh Samdhen cũng hoan hỉ v tiếng ni nỉ. C nọ bn dắt thẳng về nh, đơn tợ tử-tế. Khng c đồ ăn chay, nn Samdhen mượn c chủ gia mua hột g ăn đỡ.

Ngy 22 Juin 1936 mng 4-5-.l.

2 giờ sng thức, tr nước xong, 4 giờ ln ngựa 9 giờ tới lng Gialum đổi ngựa, ăn bột ngọ rồi 10 giờ rưỡi ln ngựa lối 1 giờ tới một chỗ ni trm tuyết trắng phao, huynh đệ đồng xuống ngựa nghỉ đoạn thấy cảnh tốt, bn chụp hnh rồi tr nước nghỉ một chập ln đường. Ba giờ chiều tới xm Gia-ra, xuống ngựa vo nh trạm cận đường nghỉ ngựa, th đ gặp cc huynh đi trước với ton la chở hnh l. Cng nhau xăng, tr, bột rồi hỏi thăm lng Năng-cann-s đường cn bao xa, th chủ gia ni cn xa lắm, nếu đi by giờ th khuya mới tới, tốt hơn l nghỉ đy sng đi. Nghe qua, Samdhen bảo cc huynh Isess, Iss v hai huynh Khampa lo đi trước với hnh l. Bốn huynh đệ ở lại nghỉ, mua cỏ cho ngựa ăn, nghỉ đm tại đy. Thương thay Samdhen cả buổi chiều cho tới khuya bị kiết, đi ngoi liền đeo. Phần chốn nầy ni tuyết tứ pha bao quanh, thm gi thổi nn lạnh lẽo hết sức, huỷnh đi hoi mệt lắm, lạnh lắm. Khuya huỷnh nghỉ m. Bần đạo bốn lớp mền cn lạnh, phần bị ngủ dưới đất khng đơn, giường chi hết, phần vch đ khng t, hơi lạnh cng thm. Đm nay bần đạo khng ngủ.

Ngy 23 Juin 1936 5-5-.l.

Sng tr nước xong, Samdhen hết kiết. Su giờ rưỡi ln ngựa đi, ngựa chạy, gi dồi, tuyết lạnh, đi tới lng Năng-cann-s đ 10 giờ rưỡi. Lc ấy th đ c chư huynh đệ đi trước hm qua, đứng chực đn. Xuống ngựa vo nh của một vị chủ gia quan lại nghỉ. Lng nầy đng đảo, c hồ nước chạy di theo chưn ni, đy c đi quan cất trn đảnh xem ra cũng oai nghi. Isess xầm x to nhỏ, ni nh quan trang nghim, giu c. Samdhen nghe qua, sắp đặt đơn tề chỉnh, chủ gia c cho một c tiểu nữ hầu tr nước. Isess vo ra, dường như lm chim mồi ni năng cng chủ nữ, nn chi chủ nữ mới xin coi quẻ. Isess vo ni nhỏ với Sam-dhen, huỷnh lại cng khoi ni : Đặng. Họ xầm x, nhưng cử chỉ ấy bần đạo đều thấu đo. Isess đi hỏi tuổi, chập lu vo ni : Samdhen xủ quẻ, lm mặt. Xem quẻ rồi viết cc việc trao cho Isess đem cho chủ nữ. Lạ chi ci thi đờn b ham điều dị đoan, v buộc đờn ng cũng thuận theo họ. Đoạn một chập chủ gia vo ra mắt Samdhen tỏ cm ơn v xin phi quy y nội nh. Samdhen cng khoi , lm mặt lm my, lấy phi đ lm sẵn, đem ra lm đủ lễ, niệt, ch đủ điều, Isess lm sứ đệ đi. Chừng ng chủ gia mới đem thịt d kh v tiền lễ vo dưng, huynh đệ họ coi bộ khoi lắm. Biết đặng một nh th ra quen cả xm, bọn con ci v b chủ nh đi cng cc nh ho hộ trong lng đồn ni rủ ra, nn cả buổi chiều su, bảy c ăn mặc tử tế, đầu cung diện ngọc tới xin xem quẻ, xin phi, xin niệt, thi lễ cng dường, Samdhen cng by vẽ linh đnh. Kế kẻ t tiền đem cht t tiền thỉnh niệt, tới khuya rồi việc. Huỷnh cn phng hờ giờ sng, lấy vải vng vải đỏ x lm niệt, hỏi bần đạo c vải vng, cho huỷnh. Bần đạo ni c ci y ngũ điều đ huynh dng th dng. Huỷnh l lưỡi, rằng khng dm. Đoạn ngủ.

Ngy 24 Juin 1936 mng 6-5-.l.

6 giờ uống tr, huỷnh nghe ở ngoi c tiếng, hay tiếng giy th ngng cổ qua cửa sổ dm chừng ấy l tưởng cho cn ai tới xem quẻ hay cần thọ phi hoặc xin niệt. V ngy hm qua tiền cng quả trn 1 rupee.

Ngng khng ai, 7 giờ xứ nầy mặt trời ln cao bằng xứ ta 10 giờ, v 4 giờ sng đ c mặt trời ln cả so. Đoạn ngựa gc yn rồi, đồng ln đường, ngựa khng mấy mạnh, xấu m lắm, đi lối su, bảy cy số th m tử vo lng đổi ngựa, khng vo xm, ngồi đỡ ngoi bờ lộ chờ. Đoạn c ngựa, đồng đi tới 12 giờ rưỡi th tạm gh lng P-t, đổi ngựa v ăn ngọ lun v nghỉ lun đm tại trạm nầy.

Ngy 25 Juin 1936 mng 7-5-.l.

Sng thức sớm, 5 giờ ln ngựa đi, ngựa ln đảnh ni Nhaip-xốc-la (nhaip l đất, xốc l lưng) ln đo nầy ước vi giờ mới tới đảnh, xuống ngựa, v xuống ci dốc ải nầy, ngựa dắt đi cn trợt ln trợt xuống, h huống l cỡi. Đi bộ trt 3 giờ đồng hồ mới tới triền bnh địa, mệt ngất ln ngựa đi tới 10 giờ rưỡi tới lng Dum-b-ch xm Nhaip-xốc. Vo xm trnh trt, c quan lại tiếp trt xem, đoạn mời vo căn nh c đơn tợ tử tế, uống tr đợi đổi ngựa. Đoạn 11 giờ rưỡi ngọ bột rồi ln ngựa đi, 12 giờ rưỡi th tới bến đ. M tử dắt ngựa về. Samdhen ni : Thầy ở đy ngủ một đm với Iss v hai người Khampa, cn ti cng Choundouss, Isess v Sonnam qua đ vo lng xin mướn ngựa rồi đi lun đn bộ đến X-xuol, cn thầy sng đi đường thủy với ba huynh đệ kia. Đặng. Đoạn ba huỷnh xuống đ bằng da đi qua bến bn kia xm. Trn ni m c ngọn hồ nầy, hỏi ra ging 50, 60 cy số. Khi họ xuống đ, bần đạo c chụp hnh. Chừng họ qua bển rồi, th bần đạo lại bến đ cng hai huynh Khampa đem hnh l lại chỗ bến chất đồ gần đ m nghỉ. Chập lu th người ngựa Iss đ đến, ton la chở 12 bao da gạo v rương với hnh l đ đến, chất cc vật trn bến, m-tử v la-tử trở về, c huynh Tanzine Gugane cũng tới, năm người đồng tạm nghỉ nơi bến. Sẵn nước bần đạo bn giặt o, khăn, vớ, mũ, đoạn tắm sơ. Nước ngọn hồ nầy c chỗ chảy mạnh c chỗ ương, chỗ bến nầy nước rỉ rả chảy, nước hơi đứng. Nước cũng lạnh như đồng, tắm sơ lược thi. Chiều lại đồ kh, mặc vo, kế gi thổi ct bay lấp đầu cổ, quần o trắng phao. Iss bn lấy vải che sơ gần đống thng chất của bọn Npal chỗ khuất gi, lấy đồ ngủ của bần đạo trải rồi mời lại tạm ngồi trốn gi. Cm ơn huỷnh, lại đ ẩn gi đỡ qu. Mấy huỷnh bn lấy đ lm to nấu tr uống v nấu ăn chiều. Cc huỷnh đi rảo trn bến lượm phn b kh đem lại l lấy ống bễ da thổi lửa nấu ăn. Cch nầy cũng ngộ, nhờ ống bễ, phn b chy c ngọn khng sợ gi, lại mau si mau chn, bần đạo ngồi xem cch họ cực lực v bữa ăn chiều cũng kh thương. Họ ăn uống rồi th kế trời c hơi muốn mưa, vừa rớt hột th họ lấy vải căng che chỗ bần đạo ngồi, song mưa vừa ướt o rồi thi. Cả buổi tối tới khuya mới hết gi. Năm huynh đệ cho queo ngủ. Bần đạo ngủ gần huynh Tanzine Gugane, khuya thức giấc th trăng đ gần chen lặn. Chung ra ngoi, hết gi, t lạnh, ngồi ngoi ht tn một điếu thuốc, chun vo nghỉ.

Ngy 26 Juin 1936 mng 8-5-.l.

4 giờ sng thức dậy, lo nấu tr uống, uống chừng hai giội tr, kế bọn đ tới, chất hnh l vo hai chiếc đ da, chất rồi đồng xuống đ cho đi. Trải qua nhiều khc rạch hồ nước bị hn ngăn chảy ồ o như xối, c nhiều khc rộng lớn mnh mng, hai bn m nh cửa xm lng cũng đng đảo. Trn đảnh cy mọc khng nổi v tuyết, nhưng theo bến c chỗ xm ở c trồng cy cối sum s. Đi tới 8 giờ, thấy một cảnh cha cất dựa hng ni, ng xuống ranh hồ xem qua đẹp đẽ. Bần đạo muốn chụp hnh, nhưng trời u m chụp khng đặng. Đi một đỗi nữa trời thanh tỏ lại, gặp một cảnh bến c nh, c c lao, c miễu, bần đạo bn chụp ảnh cảnh ấy. Đ da lc chậm lc mau v ngọn nước, hai con đ (đờn ng) h ht u ơ cho rỉ rả 9 giờ rưỡi tới lng X-soul. Đ gh bến, chất đồ ln, Gugane đi dọ coi Samdhen tới chưa, dọ xong trở xuống bến, vc đồ hnh l ngủ của bần đạo v dắt bần đạo đi đến chỗ ngụ, đến nơi thấy một mnh Samdhen ngồi chong ngc, thấy hai huynh đệ vo, bn cho hỏi, đoạn hỏi bần đạo hm qua ở tại bến đ C-trc Nhaip-xốc-la tốt chăng, đm ngủ đặng chăng ? i ! cực v gi lung qu, ct bụi đầy mnh, thm tối trời mưa, chỗ ngủ ngắn chẳng đầy thước, cả đm cho queo m chịu. Huỷnh cười rằng : Ti hm qua vo xm, tới chiều mới c ngựa, ngựa lại xấu m, c xọt tới X-soul nầy cng Choundouss 10 giờ. Isess 11 giờ, Sonnam 12 giờ khuya mới tới, ti tới trước, xm đng cửa ngủ hết, ku rt cổ mới đặng nổi chỗ ngụ li thi, ti rầy la đưa trt ra, họ mới nhc nhch, cực qu. Đoạn 10 giờ ăn bột với nước muối rồi 10 giờ rưỡi ln ngựa đi tới lng kia gặp Choundouss v Isess ở dưới bng cy chực đn, c người trong xm cũng sẵn đ. Xuống ngựa, uống tr, uống xăng, đổi ngựa xong rồi đi, chỉ c con ngựa của bần đạo, khng đổi, để đi tới Lhassa. Mười hai giờ rưỡi đi, ngựa lc đi mau lc chậm. Hai giờ rưỡi đ tới Giăng-mạch, huynh đệ đồng xuống ngựa vo nh trạm nghỉ lun đm.

Ngy 27 Juin 1936 mng 9-5-.l.

Sng 6 giờ ln ngựa. 9 giờ tới Nh-thăng, nghỉ lun sng sẽ ln đường, bần đạo mừng v ngựa cn đi xa đường, nghỉ vậy tốt lắm.

Samdhen ni : Cn 30.000 thước tới Lhassa, vậy ngy mai sẽ tới nơi rồi, bần đạo rất mừng, mấy thng mệt mỏi, nay nghe mai tới Lhassa mừng hết mệt. Đoạn 11 giờ rưỡi ăn ngọ bột với canh cải. Đường đi từ Yangk-s tới Nh-thăng, kh t v đo dốc t, đường bằng lung, nn ngựa cũng dễ đi. Bần đạo ni với Samdhen đổi gim 2 rupee tiền Ty-tạng đặng bần đạo cho huynh đệ 1 rupee ăn uống tự tứ cho vui, v mai tới Lhassa, trải mấy ngy đường cực nhọc, nhưng Samdhen đưa 15 trăng-nga ni : t, t tốt hơn, nhiều qu họ ăn uống say sưa. Đoạn bần đạo lấy tiền ấy đem xuống lầu vo chỗ phng ngụ mấy huỷnh, ni với Choundouss, bần đạo cho huynh đệ vui một bữa v mai tới Lhassa, họ mừng rỡ tiếp lấy tiền rồi ăn uống cng nhau, bần đạo cũng đồng ngồi hoan hỉ t chn xăng. Tới tối khuya họ mới r tiệc. Đm nay ngủ m ả.

Ngy 28 Juin 1936 mng 10-5-.l.

5 giờ sng, tr nước xong ln ngựa, đi tới 8 giờ rưỡi tới lng Đung-gar, bốn huỷnh đổi ngựa rồi đi, 10 giờ rưỡi tới cha tn Dzss-bung, cha lớn c tới 7.700 tăng chng, c một cảnh nhỏ cận bn, hằng ngy c 100 tăng sư lo cng dường, ấy l Tăng sư cha lớn thay đổi lo việc. Cha nhỏ nc vng chi rực. Đoạn huynh đệ đến nh quen ngoi xm nghỉ uống tr nghỉ ngựa, chập lu c một vị lama đồng hương Samdhen đến, cho nhau rồi uống vi chập tr, đoạn dẫn nội bọn đi viếng cha nhỏ. Cha nầy l cha Tổ, thờ cc vị Lama Tổ sư tịch diệt, c cốt c y mo Quốc Vương, gươm va, gip sắc, mo sắc treo đầy cột hng ba. Đoạn đi lễ bi đủ chỗ rồi th Samdhen c cng dường cht t, bần đạo khng tiền lẻ, nn xui qua. Về chỗ ngụ 1 giờ rưỡi ln đường.

3 giờ tới Kinh-đ Ty-tạng l thnh Lhassa, ngựa đi ngang đảnh ni nhỏ trn c cất nh, xem ra tốt đẹp, dy dọc, dy ngang, hỏi ra l nh dưỡng bịnh của đức Boda Lama Quốc Vương, kế đ l cửa thnh, vo cửa thnh th trước hết đi ngang qua Quốc-tự của Quốc Vương Lama, cất trn đảnh ni, xem ra khng biết mấy nc, khảm vng rực rỡ năm, su từng lầu. Lc cn đi đường xa xa lối ba, bốn cy số đ thấy pha hậu Đền cha rồi. Ku l Đền v phần ring của Quốc Vương, song Quốc Vương l một vị Đại-đức Lama nn gọi Cha. Một mnh lm vua si m cũng vua ton quốc cai trị quan dn. Lần lượt nẻo quẹo đường quanh, người ngựa đ tới chỗ ngụ, c người chực sẵn rước vo một căn phng sẵn c đơn tợ. Ấy l nh trong vng thnh Dinh-quan Tứ-trụ Thừa-tướng nước Ty-tạng. Samdhen đ c quen trước v cũng c thơ từ trước. Căn nh ở gần bn tn Đầu bếp của Thừa-tướng. Người đầu bếp cũng vui vẻ, tiếp rước chỉ phng sắp đặt hnh l, an đơn rồi, th vợ chồng đầu bếp hộ củi phn b, c rng, nước cho tổng khậu Isess nấu tr giải lao. Tối lại họ ăn chiều, rồi lo nghỉ ngơi. Huynh Samdhen ni : đy l nh cửa trong vng thnh Quan Thừa-tướng. Dinh Ngi ở gần đy pha tả phng nầy, mai huynh đệ mnh sẽ ra mắt ngi.
[Hai hnh dn tại đy đ hư.]

Ngy 29 Juin 1936 11-5-.l.

Sớm mơi thức sớm, 7 giờ tr, bột điểm tm, đoạn đổi giấy bạc 2 rupee ra tiền Ty-tạng, hườn cho Sam-dhen 15 trăng-nga lấy bữa 27 Juin. Trưa lại ăn ngọ bột với cải củ trắng nấu c-ri (bần đạo 9 giờ đi chợ mua). Qua 11 giờ 20 c người ở đằng Dinh-quan Thừa-tướng lại ni : Giờ nầy Quan tiếp khch, th ba huynh đệ Samdhen, Choundouss v Bần đạo liền theo chơn tiểu-lại-quan. Mấy huynh kia khun lễ vật : 2 bao gạo, vải Bhutan v cc vật hnh Bodhgaya thp, nước sng Gange, tri ngu tại thp Phật-đ-gia, l Bồ-đề, đất nền Nalanda, đem lại Dinh. Ln lầu, vo phng khch, th đ c Quan-lớn v B-lớn ngồi tại phng. Cc quan lại đem lễ vật vo, ba huynh đệ theo chơn, đến phng bn cho Quan v b lớn. Đoạn ba huynh đệ đem vải, anh lạc tặng ngi. (Trước khi đi, th tn đầu bếp c cho hay rằng : Quan lớn muốn cho Bần đạo đắp y phục B-s ra mắt ngi, chớ khng muốn bần đạo mặc đồ Ty-tạng ra mắt ngi.) Đoạn hai ng b ng trn bần đạo, chấp tay x đp lễ, rồi mời ngồi trn đơn. Tục người Ty-tạng nh no cũng c đơn tợ sẵn sng, v đất Phật, chư tu hnh hằng hay đến nh nn phải c đơn tợ, chớ khng ghế vn như xứ khc. Kẻ thấp hn th ngồi trn rầm trn đất, chẳng đặng ngồi đơn. Đoạn an đơn rồi, th Quan đm đạo cng Samdhen, kế b-lớn kiếu v, truyền quan lại sắm sửa tr bnh. B-lớn bn vo phng kế đ, một chập bước ra, bần đạo xem qua th b-lớn trang điểm, ci tc, đeo ngọc, chu cch lạ lng con mắt bần đạo. Tại Yank-s chỉ thấy đầu cung gắn ngọc thạch. Đến đy lại thấy đầu cột ngi sao ba chui gắn ngọc, tc rẽ lm hai treo trn hai gc ngi sao bỏ xả hai bn tai khỏi vai, đoạn dưới vc bnh rồi đu hai bnh ra sau lưng, c một sợi ngọc điệp cột hai bnh ấy. Hai bn tai đeo hai tấm ngọc thạch xung quanh cẩn vng   lớn lấp tai, mặc o vận tả hng tử tế, liền c thế nữ bưng một ci bn nhỏ sơn phết để vng trước ci nệm vung o gấm. B lại nệm ấy ngồi, b ku thế nữ ni nhỏ, thế nữ bn bưng một ci plateau(1) bạc c bnh tr bnh sữa, bnh đường bằng bạc trn ấy, đoạn quan lại bưng để trước tợ mỗi người. Choundouss ngồi trn khảm nhỏ trải trước đơn, chớ khng đặng ngồi đơn. Đoạn thế nữ bưng bnh sữa v đường đem lại tợ Quan-lớn trước. Quan rt sữa bỏ đường vo tr rồi, th kế Samdhen, Bần đạo v Choun-douss. Quan lớn v b mời xơi tr, đoạn tr xong, thế nữ dưng bnh thuẫn, nhưng ba huynh đệ khng ăn, thế nữ rt tr thm, nhưng ba huynh đệ dự kiếu. Tr rồi, bn thấy một người trai ốm cao, ăn mặc đồ u-phục bước vo ngồi tại chiếc nệm của b lớn ngồi lm tr khi ny. Đầu tc vc hai bnh rồi thắt như hnh bnh neo ngay trn xoy thượng, giữa bnh neo c giắt ngọc thạch xanh, y như Quan-lớn. Quan-lớn ni tiếng Ty-tạng cng người trai ấy, th người trai ấy bn ni tiếng Ăng-l hỏi bần đạo qu hương xứ no ? Thưa Annam quốc. Quan lớn nghe thng ngn lại th ni Annam, Annam, hai, ba lần th bần đạo ni, ừ, ừ, tỏ biết v c thấy trong họa đồ.
[Hnh dn tại đy đ hư.]

Người trai bn hỏi, từ xứ của thầy đến Ấn-độ, đi bằng chi ? Đi tu 10 ngy tới Madras, ngồi xe lửa từ Madras đến Brars ba ngy ba đm. Đoạn quan lớn cng Samdhen chuyện vn một chập rồi ba huynh đệ từ kiếu về chỗ ngụ. Mười hai giờ rưỡi Samdhen thuật lại rằng : Huỷnh học với Quan rằng : Bần đạo chịu cực khổ tới Lhassa, trải bốn thng trời theo huynh đi cc nơi. Tại xứ đường x xe cộ chớ khng từng cỡi ngựa tro non ln đo xuống ải. Quan khen ngợi v huỷnh ni bần đạo ăn chay ngọ. Quan nghe khen ni : Biết kinh kệ nhiều rồi nn mới đặng bực ngọ trung. Quan hỏi huỷnh sao chư Lama khng ngọ trung chay lạt. Huỷnh ni cn bực thấp v cn lập cng quả nn ăn chưa đặng. Qua 1 giờ rưỡi huynh đệ ko nhau đi viếng cha Kinh đ tại thnh phố. Cha nầy tn Lhassa Ch-khăng (Sakia muni), rộng lớn, khng biết mấy cung điện Phật v Tổ-sư, mỗi điện lễ bi cng dường 1 trăng-nga. Bốn giờ m chưa tất, bn ko về, hẹn ngy khc sẽ viếng nữa, lc về gh cha nhỏ tn Chomi-chchđorgi hnh hương v cng tiền. Cha lớn v nhỏ khng c tăng chng ở, chỉ để cho chư tăng cc tự xa tới viếng Kinh đ, ở kinh-kệ. Tối lại họ ăn đm, bần đạo cứ lệ cũ, ngồi thiền, niệm Phật tới giờ ngủ.

Ngy 30 Juin 1936 12-5-.l.

Nhựt thường lệ, trưa dng ngọ cốm dẹp với cải củ kho, v hết bột c-ri. Trọn ngy nghỉ mệt khng đi đu. Bần đạo ni với Samdhen, bần đạo muốn mua cht t đồ Ăng-l, đem tết Quan Thừa-tướng. Huỷnh bn bn luận cng huynh đầu bếp, th người ni để mua bnh biscuit, beure v tr ăng-l tết tốt.
Học thm tiếng Ty-tạng.

Ngy 1er Juillet 1936 13-5-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm tr bột rồi, th Samdhen ni : Bữa nay ăn một bữa cơm, bn bảo tổng khậu nấu cơm cho bần đạo ăn ngọ. Xứ Lhassa củi quế gạo chu. Hơn mươi ngy mới ăn một bữa cơm. Mười một giờ bần đạo ăn cơm ngọ với cải kho hm qua. Cc huỷnh lo kết cờ v giấy in thần ch, gọi ngy mai đem cng cha. Kế 1 giờ Quan lớn sai người đem beurre Ty-tạng, cải bẹ trắng v bột n hộ. Đầu bếp ni Quan hộ hai thầy, Samdhen cho người bưng đồ vi cắc Ty-tạng. Hai giờ đầu bếp lấy 12 rupee của bần đạo đi chợ mua đồ tết, đem về hai hộp bnh lạt v hai chai nước x yểu, ni beurre v tr khng c. Vậy hai chai x yểu cũng qu qu gi 9 rupee ngoi. Bốn giờ đem lễ vật cng Samdhen đi viếng Quan lớn. Cho xong, mời ngồi, quan lớn bữa nay bật tiếng Hindou với Bần đạo, chuyện vn trt giờ, tr Ty-tạng cạn chn rt về. Kế tối Quan sai người lại mời hai huynh đệ lại dinh xem ht bng. Tm giờ tối, hai huynh đệ theo chơn sai nha, đến phng khch dinh Thừa tướng, th đ thấy c đng người khn giả tựu đng rồi. Quan lớn bận o nhỏ ngồi ghế đẩu (tabouret) gần bn để my chớp bng. ng b mời huynh đệ tọa đơn rồi th Quan bn tắt đn kh, đoạn mở my chớp bng, hnh rọi vo tấm vải lớn một thước bề di, tm tấc bề ngang. Hnh rọi ht ton bản Ty-tạng, du hồ thuyền da, chng dn thầy thợ lm cầu, đc trụ, ht rằm mang mặt nạ, đức Quốc Vương Lama dạo thnh. Lớp cht ht bản Anglais giễu. Chn giờ hết bản, b lớn đi tr, thuốc, lc vặn đn th thấy c Quan sứ Npal v ton quan lại qun lnh của ngi lối mười người đồng c dự khn, đoạn ht một lớp nữa, hết lớp ấy hai huynh đệ kiếu về l 10 giờ. B lớn cch niềm nở với Bần đạo, tỏ thương người tuổi tc, xa phương cực khổ đến Ty-tạng, nn b niềm nở, ni với Samdhen, bảo bần đạo c buồn th lại chơi đừng ngại. B mời ht thuốc rồi chnh tay b quẹt cho bần đạo đốt thuốc.

Ngy 2 Juillet 1936 14-5-.l.

Sớm điểm tm tr sữa, ấy nhờ đầu bếp mua gim sữa tươi, 9 giờ ăn bột khng ăn ngọ kịp, v cng huynh đệ đi dạo Thnh phố. Phố x cất y như kiểu Yanks, khng c nc, cất rầm ở trn như plafond, sạch sẽ hơn cc quận đ trải qua, nhưng cũng c sự dơ dy, khng c chợ chỉ che giại theo lề đường bn v bn trong phố. C chợ ring bn thịt lối vi chục thớt. Đồ bn phần nhiều đồ Anglais-Calcutta đem đến, c dn Npal qua bun bn, c người đạo Dehamoden ở cũng bộn. Đi gip khắp chỗ bun bn rồi về 12 giờ rưỡi tới nh.

Ngy 3 Juillet 1936 15-5-.l.

Bữa nay điểm tm cải salade chấm muối, khng c giấm m trộn salade. Đoạn 9 giờ Quan Thừa tướng cho người lại bảo, giờ nầy đi đảnh lễ Quốc Vương Bơda Lama(1) đặng. Bảo rằng : Bần đạo phải đắp y B-s, chớ khng nn bận đồ Ty-tạng đi yết kiến Quốc Vương. Y theo lời dạy, rồi cng huynh đệ của Samdhen bốn người khun lễ vật y như đồ lễ dưng Thừa tướng ngy nọ, đi ra đường thnh phố, cả người đi đường đều dm bần đạo, ấy l lạ mắt họ lắm. Bần đạo chỉ cứ đi khng cht ngại ngng. Khi đến nh Thiền Lama-Quốc, nghĩa l chư tăng sư của Quốc Vương Lama, th huynh đệ đem lễ vật vo đ, ln lầu th c một vị lama ra cho v mời vo liu một vị lama gần đ tạm ngồi uống tr đặng chờ vị lama hầu cận Quốc Vương đến dẫn lộ. Đồng đi ln lầu ngự điện Ratrinh Labrăng Dziđ, trụ tại căn phng quan hong mn để lễ vật trn bn trnh cho hong mn xem xt sắp đặt rồi, đoạn mới cho vo. Mở cửa Ngự điện, huynh đệ đồng bước vo. Samdhen đi trước, kế bần đạo, Choundouss, Iss v Sonnam. Lt ng, thấy đại đức Bơda Lama Quốc Vương tc cn thơ (hỏi lại th mới 27 tuổi, thế ngi Tả-l Lama(2) Quốc Vương tịch, đặng bốn năm), mặt my sng lng, ngồi nơi long đơn, trước c tợ sơn son phết vng. Trn đơn trải gấm Ty-tạng. Nội bọn chỉ bần đạo đắp y vng rực từ trn sấp dưới, lm cho Quốc Vương chăm chỉ ng ngay, cc Lama v quan nội điện đều để mắt. Đoạn Samdhen đảnh lễ, bần đạo y theo, rồi Samdhen đem anh lạc lại long tợ dưng v ci đầu ngay Quốc Vương. Đại đức bn tay mặt (thủ ma kỳ đầu) rờ đầu Samdhen, đoạn c vị Lama cầm một nắm niệt lụa điều đứng kế long tợ, lấy một sợi niệt ấy giắt ln cổ Sam-dhen, rồi huỷnh bn thối lui đứng chấp tay hầu, bần đạo cũng y theo huỷnh, rồi thối lui lại đứng chấp tay gần huynh. Lt xem chung quanh Long-điện, chỗ cất ring cho ngi ngự nghỉ khỏe lc t việc nước, chớ thường ở tại Tapola(1) Quốc tự, c Long điện chnh th cch sơn vẽ rất thiện nghệ, c điện Phật cng điện tiền Tả-l Lama Quốc Vương. Xem ra cũng nguy nga rực rỡ. Ba huynh kia đều y theo tiền bối m đảnh lễ Quốc Vương. Đoạn Đại đức Tả-l Lama chỉ ci đơn pha hữu trước Long-đơn, bảo Samdhen tọa đơn, cn bốn huynh đệ ti, quan hầu cận bn mời xuống lầu vo một căn phng khch thết tr Ty-tạng. Phng c đơn tợ đẹp đẽ, tapis hng mu trải trn đơn, tợ cũng sơn vẽ rực rỡ. Quan hầu mời bần đạo ngồi nơi đơn cao, tợ lớn hơn cc chỗ kia, đoạn bảo ba huynh đệ kia ngồi đơn thấp tợ nhỏ, rồi giao việc cho quan phng tr. Người bn đặt chn tr (tu) trước mỗi người, rt tr mời giải lao. Hai chập tr, chừng 20 pht, th huynh Samdhen trn Long điện xuống bước vo phng tr ni : Xong rồi cc việc, vậy huynh đệ mnh lui. Đồng kiếu quan phng tr ra về. Về dọc đường cả người bổn quốc nam nữ đại tiểu trn đường v hai bn phố đều dm ng bần đạo xầm x. Huynh Samdhen ni, họ xm xem thầy v ni : Cha chả vng lườm. Bần đạo tươi cười vững lng vững bước như khng người v ni với Samdhen rằng : Tốt lắm, tốt lắm, ti muốn cả xứ Lhassa đều biết y phục của nh Phật l vậy. Chừng bần đạo pht nhớ tới huynh Dammajoti v Samdhen đ c ni : C Bikku Rahula (Patna) đi Ty-tạng hằng nin. Dhammajoti c ni tại Bodh Gaya với bần đạo, trước khi đi Lhassa rằng : Năm nay Rahula Bikku sắm sửa đi Ty-tạng v ở lại t năm học tiếng Tibet. Ti muốn viết thơ cho thẩy, gởi huynh đi với thẩy. Nhưng bần đạo ni : Ti khng muốn v thẩy dầu c đi rồi biết đường đi nước bước xứ Tibet mặc dầu, chớ gẫm cũng khng bằng người Ty-tạng, vậy nn ti muốn đi cng Samdhen Lama dễ hơn, c lẽ người thạo hơn Rahula. Khi nghĩ nhớ sự ấy, th v đi v hỏi Samdhen rằng : Ủa, vậy chớ người bổn quốc khng từng thấy y phục phật php của ti mặc đy sao ? Vậy chớ Rahula b-s ở Patna thường đi Lhassa, nhơn dn xứ nầy khng thấy sao ? Samdhen rằng : Rahula b-s đu dm mặc y phục vng như thầy vậy, người mặc y phục theo Lama sư v y phục người thế Ty-tạng. Nếu thẩy mặc đồ vng th phải bị bắt v đnh đuổi ra khỏi nước, v xứ Lhassa trọng sắc vng lắm. Sắc Phật chỉ đặng lm y, lm o, lm mo th đặng, cn ai dng lm chăn, lm quần, lm vớ, lm giy bằng sắc vng ấy th bị php nước bắt đnh đn, lột đồ ấy rồi đuổi ra khỏi nước. Nhơn dn quăng đ mắng chưởi. Ấy l tục lệ xứ nầy vậy.

Cn thầy lại l khc, chỉ c một mnh thầy đặng n huệ ấy. V khi thầy đi tới xứ Lhassa, mặc đồ Ty-tạng, đặng ở trong vng thnh dinh Thừa tướng. Đến bữa ra mắt Quan, quan lại muốn cho thầy đắp y phục B-s theo xứ thầy, ấy l ngi đặng thơ trước v biết thầy l B-s của hội Maha-Bodhi-Socity, thảy đều mặc trn dưới y phục sắc vng. V ngi c đi Bodh Gaya, Calcutta v Sarnath cng dường, nn biết y phục ấy. Nay ngi lại muốn thấy, nn khng phải tự thầy. Lc đến viếng Quan, cả người trong dinh đều thấy, v đ đồn rn khắp thnh thị, phần đng đều hiểu trước thầy l người quen của nh Thừa-tướng quốc. Đến nay đi ra mắt Quốc Vương th Thừa tướng đ c tu trước, lại đi với bọn ti, đi con đường đến Ngự điện, ai ai thấy cũng biết, lại thm lc đi c Lama quan cận sự đem đường, no ai khng biết, no ai dm ni. Lại thm lc về tuy nội bọn đi khng c Lama quan dẫn đường, nhưng nhơn dn quan-lại xem thấy ci niệt điều trn cổ cũng đủ biết ở trong Ngự điện, hong thiền m ra. Bần đạo nghe qua, niệm Phật v cảm đức oai linh Phật lực ủng hộ lm cho bần đạo an ổn cc nơi v chướng ngại. Về đến nh ngụ đ 11 giờ
rưỡi nghỉ ngơi rồi ăn ngọ bột với canh cải bẹ trắng. Chiều y lệ.

Ngy 4 Juillet 1936 16-5-.l.

9 giờ ăn bột với cải chua xo. Đoạn 9 giờ rưỡi c một vị Lama ở dinh Thừa tướng lại mời đi hnh hương, nơi Quốc tự Hong thnh Tapola. Huynh đệ đồng đi với Lama dẫn lộ. Khi đến trước Quốc tự th Bần đạo c chụp ảnh cha. Qua cầu, vo cửa cha lần bước ln khng biết mấy cấp thang, mệt ngất, cha cất trn đảnh, ln cao chừng no dm xuống thnh thị như thấy bn cờ. Hm qua c đưa cho Samdhen 2 rupee mua beurre cng đn trong cha, ấy l tiền dầu. Beurre thắng đổ vo bnh, bưng vo cha, Lama dẫn lộ, bn ku ng từ cha đi theo đặng chế beurre trong cc đn lưu ly cc điện, cha rộng lớn nhiều lầu nhiều nc, nc no cũng thếp vng. Hnh hương đủ cc điện, đều c cng tiền cầu chc phước cho Đn na tn th, v bần đạo t đức, e khng đủ chia cho đn na.
[Hnh dn tại đy đ hư.]

Rốt chi mắt v thấy nhiều điện Phật ton bằng vng rng, lư, đn, lục bnh cc mn lm bằng vng. Rồi việc cng dường, đến cng dường thp của chư Tả-l Lama Quốc vương tịch diệt. i đến nơi : thấy thp (cũng trong Quốc tự) cao lớn, cả trn dưới đều thếp bọc vng rng, chạm trổ, ngọc thạch xanh, đỏ, vng, trắng, lưu ly, pha l, trn chu, thủy xong của Quan dn cng dường gắn cng thp, trước thp trn bn để lư hương, đn lưu ly ton bằng vng, lớp dọc lớp ngang, chu ngọc kết thnh, c cy vng, l bạc, tri ngọc bng chu, bần đạo chưa từng thấy. Ấy l thp Tả l Lama Quốc Vương tn tịch đ bốn năm rồi. Cn 12 ci tiền Quốc Vương cũng tốt đẹp, lớn nhỏ khng đồng, nhưng cũng ton thếp vng gắn ngọc gắn chu, c liễn theo bin chạm, trng phan, phướng của người Tu đến cng dường. C một vị từ thp dắt chỉ, cắt nghĩa chu ngọc ci no gi qu bo thế no. C chỉ một cy cột cận thp trổ bng, ấy l tai nấm lạ lng mọc một chm như bng đ dưới biển (corail) bng nấm ấy c lm thng bao kiến chụp v kha lại.
[Hnh dn tại đy đ hư.]

Người ni : trước khi Quốc Vương tịch, th chỉ chỗ cất thp v ni chỉ cột sẽ trổ bng, chỉ đương kim Tả l Lama nối ngi. Xong việc cng thp, sang qua nơi phng kinh. Kinh chất đầy kệ khng biết mấy ngn m kể. Một căn phng lớn chung quanh lm kệ để những bản khắc kinh, rộng lớn hơn ci Bibliothque Saїgon. Xong rồi, tiền nước cho ng từ rồi ra về, quận xuống ni cha khỏe ru, khng mệt như lc đi ln, thở ra khi. Vị Lama dẫn lộ (ấy l Lama đồng hương của Thừa tướng v ở trong nh Thiền của Thừa tướng cất đặng nui người tu đồng hương cũng trong cha, chư tăng đồng hương lối 300 sư) cũng đưa huynh đệ về nơi liu ngụ, khi ra về Samdhen c hộ cht t tiền.

Ngy 5 Juillet 1936 17-5-.l.

Nhựt thường lệ. Điểm tm rồi, huynh Samdhen mượn viết thơ gởi cho ng Liu Ming ở Calcutta, bần đạo viết chữ Anglais cn th tho qu, song cũng rn lật tự điển viết ton bức thơ, thuật việc đi qua Bhutan, đi đến Lhassa, quan Nguyn Nhung ải Yanks c gip trt dễ mướn ngựa, nn đi mau. Đoạn Bần đạo cũng lun dịp tả t hng cho Thin-chơn đạo trng, cho chư huynh đệ trong ngoi r bần đạo đ tới Lhassa. Đợi qua ngy mai sẽ đem đến nh thơ gởi recommande
Trưa ngọ với cốm dẹp, cải chua sống. Chiều lệ thường.

Ngy 6 Juillet 1936 18-5-.l.
Nhựt thường lệ, tr sữa điểm tm, trưa ăn ngọ bột với cải v khoai um. Trọn ngy ở nh nghỉ ngơi. Samdhen lo đi viếng ho tộc, quan lại c quan lớn. Lễ vật tốn km cũng bộn.
Học thm tiếng Ty-tạng.

Ngy 7 Juillet 1936 19-5-.l.
Điểm tm với khoai lang ty luộc. Trưa ngọ cốm dẹp cải asperge Ty-tạng trộn salade với cải chua. Trọn ngy nghỉ, dạo chợ chơi v học thm tiếng Ty-tạng.

Ngy 8 Juillet 1936 20-5-.l.

Sớm tr cốm dẹp điểm tm. Su giờ rưỡi đi hnh hương nơi cha Kinh đ tục ku l cha chợ, đi với Choundouss, Iss, Isess, cn Samdhen ở nh đặng đem lễ viếng ho tộc quen. Đến cha đi cng cng cc điện, cng chư Lama đang tụng kinh. Đoạn xong việc ra về, lại dy hng bng mua thm khoai lang, cải củ. Isess v bần đạo về trước, hai huynh kia cn đi dạo chợ. Về đến nh 8 giờ rưỡi, vo đơn ngồi, pht thấy vị Lama dẫn lộ đi Quốc tự ngy nọ bước vo, lại c hai vị Lama một gi một trẻ theo chơn. Mời ngồi, vị Lama dẫn lộ ngồi trn đơn của bần đạo cn hai vị kia ngồi nơi tapis dưới đất. C một mnh bần đạo nn ni bập lếu một, hai tiếng Ty-tạng với Lama quen ngồi gần. Cn Isess mắc ở ngoi chuyện chi với c đầu bếp. Lc huỷnh vo, bần đạo bảo lấy chn đi tr, huỷnh y lời. Đoạn tr một chập th Choundouss với Iss về, bước vo cho hỏi, chuyện vn với ba vị rồi thng ngn lại rằng : Ba sư đy tới thăm thầy chẳng phải thăm anh em ti. Ấy l Quan Thừa tướng bảo họ ra mắt thầy, v họ l Lama cha Quốc tự ở nh thiền của Quan lớn tn l Trzăngp Khmtrzanh, ấy l lama đồng hương với Thừa tướng sai đến. Ni rồi, th vị Lama gi v trẻ bn đứng dậy lấy anh lạc hng rộng di, một ổ beurre Ty-tạng, một gi tiền (50 y-vang) đem lại để trn tợ trước bần đạo. Huynh Lama quen trước bn đứng dậy chấp tay x ni : Ấy l lễ huynh đệ ti ra mắt mừng thầy tới Lhassa. Đoạn lấy anh lạc chong trn cổ Bần-đạo, tỏ kỉnh mừng. Chuyện vn một chập, kế Samdhen đi viếng ho gia về, thấy tự sự v ba vị Lama học chuyện, huỷnh mừng qu v ni với bần đạo rằng : Ba vị Lama nầy l người của Thừa tướng, ở nh thiền Thừa tướng đến rước thầy, v Thừa tướng c ni với ti rằng : Thừa tướng xem thầy như người đồng hương, sau đy t bữa thầy sẽ đến ở nh thiền của Thừa tướng tại cha cng 300 chư tăng sư cng dường. Ti ban đầu ni đem thầy đến nh thiền đồng hương của ti, nhưng Thừa tướng dnh thầy v ni : Phần ti th cng dường tại nh thiền chư sư Lađặt, cn phần thầy th cng dường nơi nh thiền của Thừa tướng. Ti phải chịu. Bần đạo ni tốt lắm, tốt lắm. Quan lớn tỏ lng thương đến rất tốt. Đoạn ba vị kiếu về. Samdhen ni, thầy by giờ như người tu đồng hương cng Thừa tướng, ước thầy muốn ở lại Lhassa mấy năm tu hnh cũng c ẩm-thực y phục của Thừa tướng bao bọc cả thảy. Bần đạo rằng : Ấy cũng nhờ đi cng chư huynh mới đặng tử tế, nếu đi một mnh hay cng kẻ khc cũng bơ vơ, c ai ng đến. Nghe qua, cc huỷnh vui lng. Bần đạo rằng : Huynh Samdhen đy, Quan dn ho gia ph tộc đều biết danh, nhờ vậy m ti đặng hạnh phc. Ngy nay, ti đặng cung kỉnh như vầy qu qu, tốt ti ấy l tốt huynh đệ, ấy ti l người của Lama v chư huynh, ai nấy nghe qua cũng mừng. Choun-douss rằng : By giờ thầy như ghe bị cột đỏi, như xe lửa đ cột wagon, lễ mừng cht đỉnh, lễ đp phải to. Bần đạo cười rằng : Sự cng dường dầu tốn bao nhiu cũng khng sợ, chỉ đặng phc hạnh an ổn xứ nầy l qu. Xong việc, Samdhen bn luận lễ vật cng dường tại nh thiền Thừa tướng, tốn hao lối 50 rupee. Đặng, đặng, tốt, tốt. Kế đến ngọ trung. Nay ăn cơm cng cải xo. Chiều lại Samdhen rủ đi cha chợ với huỷnh. Đặng. Theo chơn đi hnh hương, cc điện cũng cng tiền như sớm mơi. Khi đến cng dường nơi chư Lama hnh kinh, th cc huynh ng trn v sớm mơi đ c cng. Rồi về tới nh gặp Thừa tướng ng b đứng hng mt với người con trai. Samdhen khm rm x, bần đạo ci đầu cho, đoạn Quan bảo con đem bần đạo vo thơ phng chỉ xứ sở trn carte.

Ngy 9 Juillet 1936 21-5-.l.

Sớm tr sữa cốm dẹp điểm tm. Đoạn Samdhen bảo đi chợ đặng mua đồ sắm lễ cng dường, bần đạo rằng hết tiền lẻ, cn c 8 rupee, vậy huynh đổi gim giấy 100 rupee. Lấy giấy cent(1) trao cho huỷnh, bn ku Choundouss đi đổi gim. Huỷnh bảo ăn ngọ sớm cht đặng rồi Choundouss đem bạc về th đi chợ. Đặng. Chn giờ lo cng dường ăn ngọ lun, cốm dẹp cng cải xo đủ bữa. Một chập lu, Choundouss đem giấy bạc đổi về. Samdhen đếm rồi giao lại bần đạo 50 rupee, cn giao cho Choundouss 50 rupee, đổi gim 30 rupee ra tiền nhỏ v mua beurre, tr, cng vật khc. Đoạn huỷnh cng c bạn của đầu bếp đi chợ, bần đạo chẳng đi theo lm g. Bn rủ Sonnam đi xuống sng đặng tắm giặt. Tới bến đ, thấy tại bến nam nữ lớn nhỏ tắm giặt đng đảo, bn đi dọc theo bờ đ kiếm nơi vắng tắm. Xuống một chỗ chỉ c một người đang giặt đồ, bn giặt đồ rồi tắm. Sonnam giặt gim ci o, tuy khng mấy sạch, nhưng cũng cm ơn. Khi về đến nh, một lt c người đằng dinh Thừa tướng đem 30 rupee tiền nhỏ lại. Ấy l đổi bạc đng Quan lớn, chớ ai c lung m đổi. Choundouss đếm v thu số tiền. Samdhen bn chỉ beurre mua 8 rupee v tr đ mua rồi. Đoạn cn chờ Quan lớn mua gim một ci đn đặng cng vo cha, chiều y lệ.

Ngy 10 Juillet 1936 22-5-.l.

Nhựt thường lệ, điểm tm rồi, 8 giờ bn sắm sửa đi chợ. Samdhen hỏi thầy muốn đi đu ? Đi dạo chợ, ngồi hoi mỏi m qu. Đoạn ra đi, đến trước cha Ch Khăng, gh Cha vo điện Lama Tổ sư đảnh lễ v sang qua Điện Phật-tổ lễ bi, rồi quy trở ra đi dạo phường phố. Thấy qun c hột thơm (c-ri) mua t mn hột rồi đi đến chỗ bn hng bng mua ba cy cải asperge đoạn về. Cc huỷnh đi xm, một mnh Iss ở nh với Bần đạo, Bần đạo đm hột ng, quế, nghệ (bột c-ri), đoạn nấu c-ri cải chua với cải măng, chin khoai. Mười hai giờ thiếu 15 ăn ngọ bột với đồ ăn ấy. Đoạn chiều c hai vị Lama quen bữa nọ, ở Trzăngp Khm trzanh đến viếng v hỏi thăm Samdhen chừng no bần đạo đi hnh hương nơi Trzăngp Khm trzanh. Ba người đm đạo, Lama mập quen trước ngồi nơi đơn của bần đạo, tay v tay bần đạo một cch tru mến, quyến luyến. Cứ một chập lu ng Bần đạo cười v ni một, hai tiếng dễ hiểu. Bần đạo cũng đp lại. Mn hai từng tr, hai huỷnh kiếu về. Samdhen rằng : họ đến hỏi ngy thầy đi hnh hương nơi nh thiền Thừa-tướng. Ti cũng ni với họ, đ sắm sửa lễ vật rồi, mốt sẽ đi. Ti ni : Thầy đ đi nhiều chỗ v đ ba, bốn thng trời rồi, tiền hao tốn ph lộ lung, nn đến đy tiền cũng cn khng đủ xy. Sự cng dường nầy, ti cho mượn sắm lễ, sau về Calcutta trả lại. Ni như vậy với họ, họ mừng qu, v như thế họ t đo bồng, chừng đi hnh hương lễ vật đủ lẻ, họ mới king thầy. Bần đạo chỉ cười.

Chiều đi dạo phường x với Sonnam, đi thẳng đến chợ thịt đặng huỷnh mua thịt, vo đ cũng c t chục thớt ton thịt tru-ly. Mua rồi ra qun mua một cục savon 7 trăng nga rồi về. Tối họ ăn đm, bần đạo ra ngoi ngồi niệm Phật.

Ngy 11 Juillet 1936 23-5-.l.

Nhựt thường lệ, lc đang dng tr, tn thợ may đem o lại cho Choundouss. Huỷnh bn bảo Bần đạo đưa gim cuốn vocabulaire(1) của bần đạo cho huỷnh đặng lấy tấm giấy bạch của huỷnh để trỏng hm qua. (Bần đạo c thấy huỷnh để v c khng đẹp, v xấp giấy cộm sch e hư sch, nn chi lc huỷnh đi, th bần đạo lấy xấp giấy bạch xếp nhỏ bỏ ti, lm vậy cho sau huỷnh hết để vo sch v giấy bạch sẽ dng đi ngoi.) Khi huỷnh lật sch đặng lấy giấy ấy th khng c, bn kiếm to tt ni : Tấm giấy ấy mất rồi, bn ku Sonnam hỏi c thấy chăng ? Khng ? Samdhen cũng kiếm gim, tốc đồ của Bần đạo kiếm khng c. Bần đạo hỏi kiếm thứ chi, Samdhen rằng : một tấm giấy bạch c gi ở trỏng một tấm giấy 2 rupee của Choundouss để trong cuốn sch của thầy. Bần đạo ni : i thi ? hm qua cuốn sch ấy lấy ra nhiều người xem đọc, đem ra ngoi xem đọc, th tấm giấy ấy cn đu. Choundouss rằng : Tối ti mới để, khng ai thấy. Bần đạo ni : Sao khng bỏ ti lại bỏ trong sch. Khng tiền trả cho thợ may, nn coi bộ buồn xo, Samdhen lấy giấy 2 rupee đưa cho huỷnh, Bần đạo bn ni : Khng bao nhiu, để ti đưa cho huỷnh 2 rupee v ni v mc ti lấy một tấm giấy bạc 2 rupee đưa cho Choundouss (khng d trong tấm giấy bạch ấy c giấy bạc, t ra c, vậy lm bộ cho huỷnh đặng trả bạc ấy lại cho huỷnh, ấy cũng một sự dạy người đừng hơ hỏng). Chn giờ điểm tm bột, khoai chin. Mượn c đầu bếp mua sữa (2 trăng nga), đường ct 5 trăng nga, 2P. Nấu tr sữa. Isess lo quảy đồ đi trước với một ng Lama (Lađặt), bần đạo thấy mang quảy (beurre, tr, bột vn vn) đi bộ cực, bn hộ mỗi vị t trăng nga. Rảnh học thm tiếng Ty-tạng.

Ngy 12 Juillet 1936 24-5-.l.

Nhựt thường lệ. Điểm tm rồi, sửa soạn đồ hnh l, đợi đem năm con ngựa tới sẽ đi cng dường tại cha Dzsbung. Xuất 2 rupee cho Choundouss mua bnh in lạt china, đường ct, nho kh v to kh đặng đem theo dng tại Cha, mua hết 1 rupee ngoi. Quan Thừa tướng bảo huynh đầu bếp đem lại một ci đn bạc kiểu Ty-tạng, thứ thắp bằng t dầu (beurre), đn ấy của ngi, ngi nhượng lại cho ti cng dường tại nh Tăng-gi của ngi l Trzăng p khm trzanh, ngi bảo cng dường rồi đem về mướn khắc tn bần đạo, xứ sở rồi sẽ gởi về Tăng-gi để lm dấu tch. Mười giờ rưỡi c ba ng Lama (Lađặt) ở tại cha Dzsbung nh Sangha Lađặt l Pithu Khm trzanh đem năm con ngựa tới, cc huỷnh lo gc yn đoạn 11 giờ th năm huynh đệ ln ngựa, ba vị Lama quảy gim hnh l Samdhen, cn bần đạo y theo lời Samdhen bảo, đem đồ ngủ v y phục B-s theo. Mười hai giờ rưỡi tới Cha, vo Tăng gi Lađặt đỗ ngụ, chư Lama Lađặt tiếp rước tử tế, ấy l đồng hương cng Samdhen. Samdhen v Choun-douss đ sắm đủ lễ đặng cng dường, tục của họ, người xứ no th cng dường tại Tăng gi xứ nấy. Thấy hai huỷnh bn tnh lăng xăng, lễ vật sắp đặt bn luận cng huynh chủ liu, tiền cng dường cho chư Lama, tiền v anh lạc cho Ha thượng v Yết ma, gio thọ, lc họ bn luận rồi, th Bần đạo bn ni với Samdhen rằng : Ti muốn cng dường tại nh thiền Tăng gi Lađặt, vậy huynh sắm gim lễ vật y như huynh đặng mai cng dường một lượt. Nghe bần đạo ni, huỷnh vui lng đẹp , bn trăm tiếng Ty-tạng lại cho cc Lama c mặt tại đ nghe, ai nấy cũng tỏ lng mừng. Samdhen bảo vậy thầy xuất ra 8 rupee đặng đổi tiền, mai hộ cng chư Lama. Bần đạo rằng : cn beurre, tr cng dường y như huynh nữa, huỷnh ni : thầy muốn vậy cng tốt, vậy phải 8 rupee nữa l 16 rupee. Ti sẽ mượn người mua beurre v tr. Cc huỷnh trăm nhau, coi mừng rỡ lắm, v tưởng việc ấy ti khng để , v lễ cng dường tại Tăng gi đồng hương của Thừa tướng tốn nhiều lắm. Đến nay nghe qua v thấy bần đạo xuất y số 16 rupee theo lời Sam-dhen bảo, th họ trầm trồ lắm. Chừ coi bộ họ trọng đi bần đạo lắm, lo tr sữa dưng cho bần đạo. Bần đạo ni với Samdhen rằng : Sự cng dường đằng Trzăng p khm trzanh ti khng ngờ m Thừa tướng chiếu cố đến ti, chớ sự cng dường tại Tăng gi Lađặt th ti để đ lu, v ti đi với huynh, nhờ huynh, biết huynh, huynh l người Lađặt, th ti cũng như người xứ Lađặt. Nay đ đến nh Thiền Lađặt th toại ti lắm, nn muốn y như huynh cng dường. Huỷnh thng ngn lại, cc huỷnh đồng vui cười mừng rỡ. Bần đạo nghĩ v, tu hnh khng bao nhiu đức hạnh, km phước, mỏng đức, nn phải cầu cht t phước thiện đặng chia Đn na tn th c lng hộ trợ cho Bần-đạo đi đến Ty-tạng. Nn chi tới cc cảnh cha đều cng dường t nhiều. Tưởng Phật nn trọng Tăng, xuất huyết mạch cho bần tăng đi đến đất Phật, thiệt Phước bất đường quyn, nhưng bần đạo xt mnh Thổn kỳ đức hạnh, thọ tiền hộ ph cng dường, khng đnh ăn ngon, mặc ấm, tiếc từ đồng để đến Ty-tạng đặng đi hnh hương cầu phước cho Đn na. Nay gặp sự cng dường th đẹp lắm. Choundouss ăn năn lời kiu ngạo khi ny.

2 giờ c hai vị Lama Tăng gi Thừa tướng tới thăm, c đem bnh tr lễ mừng v sau đem cơm hộ mỗi vị một chn. Bần đạo qu ngọ khng dng, nhưng cũng cng dường lục đạo, đoạn cc huỷnh cũng ăn mỗi người cht đỉnh, rồi xin hồi, nhưng hai Lama để lại ba chn phần Samdhen, Choundouss v bần đạo, cn mấy chn kia bưng về. Lc họ về rồi Choundouss cợt rằng : Nh Thiền của thầy khng c beurre, nn cơm kh rang. Ci tiếng Choundouss ngạo cơm khng beurre khi ny th khng lạ chi ci tnh ganh gổ, v nh thiền cng nhiều m tiếp đi khng đng. i ! đời phải biết nghe tiếng, biết cử chỉ tốt xấu, m lm cho ha hảo, vậy mới ăn vo lời Phật ni : Đắp y của Phật th phải ở cng người một cch ha hiệp, nhịn nhục, rộng ri, hoan hỉ cho vui dạ người, an ổn phận mnh, trng với cu : Nhu ha nhẫn nhục y. Nn chi Bần đạo thừa dịp m bn phước cho đn na, cng dường chung cng cc huỷnh tại nh thiền Pi-thu La-đặt cho vui lng hai bn, th nhịn ăn, thiếu mặc để tiền m lm việc phải, th đồng tiền đn-na khng chết. Tỉ dụ như hột giống gieo vo ruộng tốt, cho nn Phật ni : Nhử đẳng thị chng sanh chi lương phước điền. Th lm sao cho phải Phật đệ tử cho chng sanh nhờ phước đức th lm Nghĩ vậy m bần đạo cứ xửcng nội bọn, khng dm lm phiền lng người m cũng khng để cho người sanh tm tội lỗi

Từ ngy theo chơn cng Samdhen nội bọn, đến ngy nhập thnh Lhassa, th trải qua biết mấy phen, m lng nhẫn nhục, chịu st, chịu thua, lời ni năng, sự ăn uống, cử chỉ động tịnh, đi đứng nằm ngồi, cho đến chỗ muốn của người cũng kiếm thế lm cho toại của họ, khng chao khng mch. Ha lng người cũng an lng mnh cht t, c khi giọt lụy nước phiền trn đổ, v sự qu p tnh tnh, qu khổ tm thức, nhưng trong cơn Thiền định, lộ hiện chơn tm, trưng cuộc đời giả hiệu, dường như kp ht đng tuồng, buồn, vui, mạnh, yếu, chẳng qua l nội sn khấu giả trang đ thi, vo cửa buồng hết lớp, đồng nhau khng ru, khng mo, khng ght, khng thương, thể tnh đồng nhứt. Nhờ vậy m bần đạo biết mấy phen đnh đổ tm trần cạnh tranh, biết mấy phen lấy Phật cam lồ ba giọt m tưới tắt lửa lng, xc tục. Sự qua Trung thin Ấn-độ cng đi Ty-tạng nầy, nhờ trải qua mấy chỗ mch lng phm, động tnh tục, m bần đạo mới biết ci nhẫn nhục Phật dạy l thuốc hay trị phiền no, lm cho bần đạo tự thắng mấy phen, ha bnh mấy trận, lm cho biết mấy kẻ ăn năn, thức đạo.

Tự thắng đạo thường tồn
Thối tha php năng một.

Phải qu, c tu mới biết thương người tu, thử đi ra chịu cng thế tục, như Phật v chư Tổ sư thuở xưa, mới biết ci Php cao thượng của Phật đnh đổ cả nhn duyn của Phật l đng đắn. Nhưng, chư tu hnh c mấy sư đắc V sanh php nhẫn, trong mun một m vẫn cn e chưa đặng. Phm-tm, huyết tm, sắc tm, tam hỏa nội ứng, kh m tắt n cho tiu tận, hằng nung nấu si nổi tro ao ba ci nghiệp xấu l : tham, sn, si, hằng ẩn np trong u toi tam tm, chờ ngoại hiệp th nội ứng, mun điều khng sai một, y như điện kh, dy văn dy v ha hiệp th sanh lửa, như li kh, m dương ha hiệp th nổi tiếng ầm . Những bực tu hnh trong đạo Phật, mấy ai biết lm người can hai đng khắc nghịch cho ha hảo. Phật đạo l thủ trung, vậy muốn can hai bn th phải đứng chnh giữa (trung gian) m biện lẽ phải chẳng đặng tắt lửa lng si nổi hai bn, thế phải c đủ phương tiện thiện xảo ngn từ biện luận mới đặng.

Ci th dụ trn đ tỉ như : Trong lng người tu hnh tam hỏa hằng ẩn, gặp nhn ngoại th sanh duyn nội nghĩa l : Tỉ như : Lửa hờn giận ẩn trong, chờ gặp kẻ th nghịch th nổi dậy, hoặc gặp tiếng nghịch, tiếng hiếp, th huyết tm si nổi, hỏa huyết phừng nng thức no, cha soi (động ổ) th ng tướng pht xung, rung động cả chư thức căn : nhn, nhĩ, tỉ, thiệt, thn, . Mắt trợn, tai dảnh, mũi ph, mi bậm, lưỡi cong, tay chơn cả thn cử động run rẩy, tnh lừng-lẫy liệu luận, cự cng chẳng khng cự ty sức. Tỉ một sự đ đủ biết, lm một vị Phật đệ tử, gặp cơn nội ứng ngoại hiệp th điều đnh lm sao ? Tắt lửa hay vi lửa ?

Ngy 13 Juillet 1936 25-5-.l.

Sớm điểm tm tr bnh. Đoạn Samdhen hỏi tn bần đạo đặng viết sớ lại, ba người cng dường. Sam-dhen, Choundouss v bần đạo để vo sớ l Annam Gơ-long Nguyễn Văn Tạo. Rảnh, bn bước ln rầm nh thiền xem cảnh cha. To tt rộng lớn, nh thiền cc xứ cất dầy đeo. Một cảnh cha lớn, ba cảnh cha nhỏ. Lời Samdhen cắt nghĩa rằng : Cha lớn, cha nhỏ đều c phần, mấy nh tăng gi đậu cất. Nn mỗi ngy đều c phần cắt mỗi tăng gi l mấy vị Lama cng dường, khng lộn xộn. Kế 11 giờ rưỡi nh tăng gi hộ cơm chay, trộn đường v beurre mỗi vị một chn chung, cng ngọ rồi ăn. Một giờ c Ha thượng đến, thiền chủ mời huynh đệ đi dự sự cng dường. Một trăm mấy vị Lama tăng đồng tựu, khởi sự tụng kinh cng dường. Ba chập tr xong, tụng kinh rồi đọc sớ. Kế dng bột nấu với thịt. Đoạn thiền chủ mời huynh đệ vo. Samdhen đi trước vo Đạo trng đảnh lễ Phật, php, tăng rồi đi thẳng lại Thượng tọa Lama cả dưng anh lạc v ci đầu lnh niệt, kế bần đạo, kế Choun-douss v Iss Sonnam. Xong rồi lui ra đơn ngồi, thiền chủ dưng bột thịt, cc huỷnh đồng ăn lấy lễ rồi Lama đạo bưng về liu ngụ. Bần đạo c đưa thm 2 rupee cho Samdhen v huỷnh ni cn thiếu. Lc cng dường, Samdhen chụp ảnh hai lần. Gần hườn kinh th Choun-douss đem tiền vo cng dường chư sư. Ba giờ rưỡi lễ tất, huynh đệ về liu. Bần đạo hộ cho hai người đạo tr phng tại ngụ liu mỗi người t trăng nga, họ rất mừng vui. Thiền chủ c đem anh lạc v tiền 5 trăng nga đp lễ, bần đạo hiến lại cho Samdhen. Chiều tối cc huỷnh dng bột thịt rồi nghỉ.

Ngy 14 Juillet 1936 26-5-.l.

Su giờ tr bnh điểm tm. Su giờ rưỡi c vị Lama thiền chủ (chef du Sangha) ở nh thiền Trzăng-p Khm-trzanh lại rước, th Samdhen bảo Choundouss đi trước với bần đạo, huỷnh cn mắc việc sẽ đi sau. Hai huynh đệ đi, khi đến cửa nh thiền Trzăng-p, th thiền chủ sẵn chực rước ln lầu mời lại tọa đơn. Liếc sơ thấy mười phần đẹp đẽ, đơn trải gấm tu, tợ son sơn phết vng, chỗ Bần đạo ngồi nệm cao gấm tốt, tợ lớn chưng dọn sạch sẽ, vch treo phan hng tng tụi, gần bn c tiểu tọa cho Đại tăng sư (cai quản 4000 tăng chng) ngồi tiếp chuyện cng Đn na. Tr ba từng, thiền chủ mời vo nh thiền lễ Phật v xem Đạo trng. Cng Choundouss vo lễ Phật, Tổ sư Lama, Tal Lama. Đoạn đi xem từ điện, từ tả ch hữu, rốt đ l vị Hộ php, Thin long : Mặt rồng mnh người, cng dường cht t. Xong việc ra ngoi, Choundouss chụp hnh Bần đạo đứng trước nh thiền rồi vo đơn nghỉ. Một chập c Samdhen lại với ba huynh kia, thiền chủ mời tọa đơn kế Bần đạo, coi bộ huỷnh dường c nt xẻn lẻn, v thấy sự tiếp đi cch long trọng v nh thiền mười phần đẹp đẽ, song chập lu bần đạo bảo huỷnh ra chụp hnh chơi d l cho vui lng, thiền chủ thiết đi bnh tri cũng trọng. Đoạn đạo bưng bột v đồ xo chay cho bần đạo, cn bột v đồ mặn cho năm huỷnh. Huỷnh bảo bần đạo ăn t t v một lt cn dưng cơm nữa, ăn rồi chuyện vn, đoạn 11 giờ rưỡi hộ cơm với lạc (dehi). Kế 1 giờ chư tăng tựu trn 400 chư sư. Samdhen bn chụp ảnh chư tăng hai lần hết film.

Khởi sự cng dường, tụng kinh, cng tr, đoạn c đạo đem tr cng dường ra đi. Samdhen rằng : tr cng dường, m phước. Sự cng dường chỉ c Đại lo quản chng thượng tọa, chẳng c Ha thượng, 2 giờ đọc sớ rồi, Thiền chủ mời vo, bần đạo vo lễ Phật Php tăng rồi ra. Tụng kinh một chập nữa, kế 2 giờ rưỡi hườn kinh. Choundouss lnh phần hộ tiền cho chư sư. Samdhen bảo đưa thm 4 rupee. Xong việc hộ tăng, thiền chủ mời vo đơn, an tọa, tr một chập, kế đạo bưng ln cho bần đạo một mm đồ chay, cc huỷnh đồ mặn, thịt d kh, sườn, đi để y trong dĩa cổ, cch trọng đi hơn Lađặt nh Thiền. Ăn xong, chuyện vn một chập, Samdhen ni cng Bần đạo. Quan Thừa tướng c gởi đến hai ci thơ cho thiền chủ, bảo chưng dọn tử tế, cũng như cuộc cng dường Đại th-chủ, v thầy l ngoại quốc đến cng dường, tuy t m qu lắm, nn Quan Thừa tướng n cần căn dặn Thiền chủ, nếu sơ lược c lỗi, v vậy mới gấm trải phan phướng chưng dọn rnh rang. Chuyện xong huynh Samdhen bn lấy ra một gi tiền một sợi anh lạc đp lễ (phần ring của huỷnh). Song thiền chủ hồi gi tiền lại

Đoạn huynh đệ từ kiếu lui về Lađặt Sangha. Chiều lại bần đạo lấy ra 2 rupee trao cho Samdhen rằng : Tiền nầy Bần đạo xin đp tạ chủ liu ngụ, tiền củi nước cht t v ni v vui cười với huỷnh rằng : Nay rồi cc việc, Bần đạo giao số tiền nầy cho huynh đền đp gim, Bần đạo như rồi việc, khng cn biết chi nữa, mọi việc g nữa huynh lo lấy, bần đạo hết rồi.

Ngy 15 Juillet 1936 27-5-.l.

Tr sữa điểm tm cng bnh China xong. Sam-dhen trao một sợi anh lạc rằng : By giờ huynh đệ ta lo đi viếng Ha thượng Lađặt. Đi quanh co ln đảnh xa bộn, mệt điếng, đến liu đại đức. Samdhen c đem lễ vật theo : một bao gạo, hng Bhutan một xấp v cc hnh Phật Bodhgaya, nước sng Gange, bưng vo liu, đảnh lễ dưng anh lạc, ci đầu trước Đại đức, hai tay rờ đầu v cụng đầu, kế bần đạo cũng vậy, cn mấy huynh kia tay rờ đầu chớ khng cụng đầu. Đoạn ngi mời ngồi nơi đơn, đạo đi tr. Ngi cng Samdhen với Isess chuyện tr, cn Choundouss cng bần đạo ngồi kề, cứ phẳng lặng. Bần đạo lt mắt ng đại đức chn chường, cn nhỏ tuổi lối 25, mặt my sng sủa, ni năng đề đạm, chập lu x kiếu về, vừa bước ra cửa liu th Lama đầu bếp mời nn ngồi đợi dng bnh canh thịt rồi về. Từ chối hết sức khng đặng phải hầu đi thực. Bần đạo chỉ vớt bột ăn lấy lễ, đoạn ăn xong kiếu về, th Đại đức sai đạo hộ mỗi vị một ci niệt. Xuống lầu, vo điện Tổ sư Lama cng dường cht t, lễ bi rồi lui ra về. Tm giờ tới ngụ liu. Đoạn c Đạo đằng cha nhỏ của huynh đồng hương cng Samdhen sai lại rước huynh đệ đi nghỉ mt dưới cội cy tại rừng chồi cha nhỏ. Đến nơi thấy cy cối bộn bn, tng lớn cội to xem ra cũng đẹp. Th huynh đồng hương với Samdhen đem tapis hai tấm tợ ra trải dưới cội cy cho huynh đệ tạm ngồi, đoạn c người đem bnh xăng đến cho cc huỷnh dng, chỉ Samdhen v bần đạo xin kiếu, uống tr. Bần đạo v khng hợp vui chơi, nn giả đau răng đi kiếm nơi khc ngồi, nằm trn thạch bn ring nghĩ tư duy. Nội khm rừng ấy cũng c đng người tới nghỉ mt uống tr, đổ hột chơi giỡn, thảy đ, h ht. Phần đng l chư Lama, phe no chơi theo phe nấy, khng ai tr trộn khc phe. Người tu hnh m vui chơi đổ hột thật cũng kỳ, nhưng ấy l tục xứ đ quen. Mười hai giờ ăn ngọ dưới bng cy với một ci bnh in lạt với một chn tr, rồi đi nằm ring nơi thạch bn, tới 4 giờ về liu ngụ, nằm nơi đơn tới giờ đi ngủ, ngậm ngi đời mạt php.
Đm nay trời mưa dầm.

Ngy 16 Juillet 1936 28-5-.l.

7 giờ ăn bột cng cải xo, 8 giờ rưỡi c ng sư Lama gi đến rước đi hnh hương mấy cha, bởi ng thạo cc nơi nn lnh dẫn lộ. Đến cha lớn, trước khi tới cha lớn, gh một chỗ điện Phật khc v đng dấu nim. Sandhen rằng : Cha kha điện nầy Quan Thừa tướng giữ, mỗi ba thng c cng dường mới mở cửa. Trước điện c Lama thủ thiền, sắm sửa cng nước tụng kinh. Samdhen dưng nơi cửa điện một sợi anh lạc rồi cng tiền cho vị Lama ấy. Bần đạo cũng y theo lấy tiền cng dường. Lama bn nổi chập-chỏa, trống, tụng kinh cng tịnh bnh. Đoạn huynh đệ kiếu đi đến cha lớn, Lama lo dẫn đi cc điện cng dường lễ bi. Khi đến một ci điện Phật Thch Ca, th thấy trước cửa điện c một tấm bảng chạm sơn son phết vng, huyền chnh giữa cửa điện chạm bốn chữ : thiện   chi   ging   hong  , vo cng dường lễ bi, th Lama lo ni với Lama từ tại điện giy lu, th Lama từ đi theo nội bọn, mở cửa cho lễ bi hnh hương xem viếng cc điện, đến nh thiền th hết. Nh thiền rộng lớn, nệm trải khắp nơi, đầu nầy ng qua đầu kia xa lắc ước trn một trăm thước. Chạm trổ sơn vẽ xem nguy nga. Nh thiền thờ chư Tả l Lama tổ sư, c thp để cốt của chư Tổ sư. i ni khng cng, mỗi chỗ cht t tiền dầu cng dường. Qua cha nhỏ, đi cng cc điện, cc nơi xong tới nh thiền chạm vẽ sơn phết rực rỡ, nhưng nhỏ, Samdhen khoe rằng : Đy l cha của chng ti Lađặt, thầy xem tốt khng ? Hai bn nh thiền c tủ k sơn son phết vng, mỗi bn 500 cốt Phật đủ thứ Khi ra nh thiền, đi vng qua xem nh bếp, người đầu bếp dắt chỉ, phần no của cha no. Chỉ ci nồi phần cha của Thừa tướng cha lớn. Hai ci nồi bề ngang ba thước bề su một thước rưỡi, ni rồi tr v tri nước cho chư sư ăn khi cng dường. Ra về cn hai cha nữa, Samdhen ni thi để khi khc, nay mệt qu. Về ăn ngọ cơm đường với dehi. Đền ơn cho Lama lo t yoyăng.
Tiếp điển tổ sư.

Ngy 17 Juillet 1936 29-5-.l.

Điểm tm bột với cải xo, trưa ngọ bột chin với đường. Mười hai giờ rưỡi c ngựa tới, gc yn, đoạn tạm biệt cha Dzsbung v chư Lama Lađặt, đi về Lhassa. Một giờ 45 tới nh ngụ, liền đ c huynh đầu bếp mừng hỏi. Samdhen thuật sự bần đạo cng dường hai nh thiền, tốn km cũng bộn. Đầu bếp day qua Bần đạo ni : Lama chef nhiều tiền qu. Đp rằng : Bần đạo l người tu hnh, tiền khng c, ấy l tiền của Đn na hộ ph bần đạo để cng dường. Chuyện vn vui vẻ rồi. Đầu bếp ra về. Mượn Isess cạo đầu. Tối lại trời mưa, đ hai đm mưa dầm, ni đng tuyết trắng phao, lạnh lẽo rồi đm nay cn mưa nữa, nn lạnh thm.

Ngy 18 Juillet 1936 mng 1-6-.l.

Sớm mơi thức ra trước tiểu, thấy nước ngập lai lng, ngọn nước rạch nhỏ gần chợ trn trề, ng xung quanh ni tuyết đng trắng phch. Điểm tm rồi cng Isess đi chợ, mua t trăng nga hng bng, bữa nay nấu chay cho cc huỷnh xơi. Tối cc huỷnh cũng ăn bột với đồ chay cn dư. Tối ngủ, khuya 11 giờ trời mưa, phng ngụ dột ướt khắp nơi, bần đạo nổi đn, Iss Sonnam thức, i thấy dột ướt cng, lấy d che mấy chỗ c đồ. Bần đạo cũng che d nơi đầu đơn dột ướt, ngủ th sng thức mền ướt ro.
Samdhen dường đ muốn hết tiền, nn coi đ h tiện.

Ngy 19 Juillet 1936 mng 2-6-.l.

Điểm tm, phơi đồ, ln rầm nhổ cỏ, sửa soạn mướn gnh đất bồi bổ. Lc bần đạo xơi ngọ rồi, nằm nghỉ, th nghe la chở đất tới, Iss v Sonnam đem ln bồi bổ, Samdhen cũng nghỉ trưa, khi thức dậy ln xem đoạn xuống ku bần đạo thức dậy, bảo ln rầm xem, bảo đi ba lần, bần đạo cũng thuận tnh ln xem, trở xuống vo liu ni : Tốt qu. Huỷnh ni đất đ mua hết 24 trăng nga, ni hai lần, bần đạo hiểu , bn ni : Tiền đất ấy để ti trả cho, coi bộ huỷnh hơi thẹn, ni khng, khng, để ti trả. Bần đạo vui cười rằng : Vậy thi phần huynh nửa ti phn nửa v ni v mc ti lấy ra một tấm giấy bạc 2 rupee để trn tợ của huỷnh, rồi ln đơn ngồi. Huỷnh dường thẹn mặt v biết Bần đạo đoạt của huỷnh, huỷnh ni trưa sao buồn ngủ qu, rồi nhắm mắt. Bần đạo thấy vậy, thấy tấm giấy cn trn tợ, bước lại lấy giấy bạc đem qua c đầu bếp mượn đổi gim tiền lẻ. Huỷnh hay, hỏi Isess, Isess ni bần đạo mượn đổi tiền. Huỷnh lm thinh, bần đạo vo đơn ngồi viết nhựt k

Tnh đời theo lối thế kỷ mạt php nầy, tăng tục đều sống bằng tiền, bạn bằng tiền, thương ght ty tiền. i ! i ! đời kim tiền, c chi lạ cho ci mu tham lam, nghe hơi đồng th vui th cung phụng, vắng hơi đồng th mặt my đổi sắc, bạc đi, th lời Chn biết ci tm đời

Đoạn 4 giờ c một Lama tới viếng huỷnh, rốt chuyện rồi huỷnh ni với bần đạo : Vị Lama đy l tăng-sư tại nh thiền Thừa tướng Trzăng-p Khm-trzanh, hỏi thầy đến cng dường tại đ ra thế no ? Đạo chng cng dường thế no, nh thiền ra sao ? Bần đạo rằng : Sự cng dường tốt lắm. Cả thảy đều tốt, khng chi lạ. Huỷnh thng ngn lại, đoạn Lama khch kiếu về. Mấy huỷnh rủ đi chợ, bần đạo chối từ, ở nh nấu tr sữa uống chơi. Chợ ba đường x ướt t, bữa trước đi rồi, snh nẩy ngập dy, nay cn đi chi, để cho họ đi cho biết

Luận : nghĩ mnh Thch-tử, chữ nhẫn lm đầu, nn chi mun điều ngn việc đều phải nhẫn nhục. Đất khch, người lạ, ta l kẻ tha phương, mọi lời xuất khẩu phải d dặt, nhu ha, nhỏ nhẹ, cho ngoan lời ni, nơi xứ người như nước chu lng sng rạch, th mun việc dễ dng, xui xếp. V xt vậy, m từ ngy cng bọn Samdhen theo chưn đi Ty-tạng, bốn nguyệt dư khng một mảy mch lng. Ở ăn đều d dặt, đến sự họ cợt diễu lời ni, bần tăng cũng phui pha hoan hỉ nhẫn nhục cho qua ngy. Cho đến đồng tiền, bần đạo cũng chịu thua st, chu m xuất pht t nhiều. Đời mạt php, người Tăng kẻ tục đồng tnh, mu tham ti nung nẩy, nghe hơi đồng tm khoi nhin, đ đạt được đặng tm người m cn để cho mch dạ, phiền lng, nghịch , th khng đng mặt Phật đệ tử. Khắp hon vũ, c nơi no m chẳng sống v tiền ti, tranh, đấu, cấu x, chẳng thương nhau, giết lẫn nhau, binh đao dấy động, đống chiến-thi chất-ngất thnh non, mu tử-trận trn-lan như biển cả, cũng v ci huyết tham ti. Gặp đời mạt-php, bần-đạo hổ v đức bạc phước mỏng, khng dng đặng ci đức hạnh của ni Thch-tử m phục lng người, lại buộc phải dụng tiền ti m thắng thi đời, thật cho l thậm-sỉ cho con nh Phật đạo. Song nhớ cu Phật dạy chư Bồ-tt, Thinh-văn đệ tử rằng : Hnh Bồ-tt đạo, đạt php-giới tnh thin nhin, ty thuận chng sanh : thn, ngữ, , bất trụ tm, bất trước php, v phước đức tnh, như như bất động, thị danh Phật đệ tử. V vậy m Bần đạo vui lng ty thuận, cng bọn Samdhen khng ai cấm trch đặng, mấy thng trời nương gt tới Lhassa. Tới đy cng Quan trong xứ cũng chu thuận lng, lm cho người người vui thấy, đường đường v chướng ngại. Mấy cảnh cha đại chng hoan nghinh, tiếng đồn khắp vui nghe tn Bần đạo l thầy tu Nam-việt tới Lhassa. Vua quan dn cng cả tăng sư mới lần nhứt biết người ci Việt Annam

Ngy 20 Juillet 1936 3-6-.l. Tibet 1er6.

Sớm tr sữa điểm tm, đoạn xuất tiền chợ mua hng bng nấu chay đi cc huỷnh. Hao của tốn cng cho vui lng người cho an thn mnh nương trong đất khch. Nay ăn ngọ sớm, rồi mượn Choundouss đem film ra tiệm chụp hnh mướn rửa. Chập lu về, đem film về ni nh chụp hnh đi ăn mắc qu 6 rupee 3 film. Samdhen rằng : Thi để đ, Quan Thừa tướng c hứa sẽ chụp ảnh bọn mnh v ni sẽ rửa film gim cho mnh, đợi t lu sẽ rửa. Bữa nay khng ăn ngọ v 9 giờ ăn bột với đồ xo cng cc huỷnh rồi thi. Chiều lc 5 giờ rưỡi đang ngồi lần chuỗi một mnh nơi đơn bỗng c Quan lớn v b lớn lại viếng nội bọn, bần đạo ra cho. Quan hỏi thăm Samdhen vậy Bần đạo đi viếng cc cảnh v hnh hương mấy cha rồi tứ v ni thế no ? Sam-dhen rằng : Khen tốt đẹp v cha rất lớn tốt. Quan mặc đồ u phục nỉ rằn v b mặc trong đồ Ty-tạng ngoi o mt u chu. Vo liu dm cng rồi khen sạch sẽ, đoạn chừng 15 pht, hai ng b kiếu về. Samdhen nhi bần đạo cch cho Quan lớn theo cch Ty-tạng. Đm nay lạnh lẽo v cả đm mưa dầm y như mấy đm trước. Nghĩ mnh ăn gởi ở nhờ, mun bề phải hạ mnh chiều lụy.

Ngy 21 Juillet 1936 4-6-.l.

Sớm tr điểm tm rồi, đoạn huynh Samdhen bảo tổng khậu hấp cơm cho nng cho Bần đạo dng, v chiều hm qua ăn cơm c để dnh cho Bần-đạo. Đồ chay xo hm qua cũng cn. Cơm v đồ ăn đổ trộn lộn, hấp, đến chừng bưng ln bần đạo thấy nho nhẹt như cho đặc, vị tnh ăn cht t, cn lại bao nhiu cc huỷnh chia nhau ăn hết. Mười giờ rưỡi, bần đạo ăn bột với cải xo rồi sắm sửa. Mười một giờ cng huynh đệ đi hnh hương tại cha Sra, cch thnh phố lối 3.000 thước. Lc đi sẵn tiện đường quanh lại nẻo nh đc bạc in giấy xem. Nh đc bạc ở gần trại lnh, vo trại lnh xem trước, rộng ri, trại cất ba bn, đoạn Samdhen hỏi thăm một c đứng trước cửa rằng : Nh đc bạc chỗ no ? C bn chỉ ở pha tả trại lnh nầy. Huynh đệ đồng đi, đến nơi sẵn c thầy lm việc biết nội bọn v người v ra chơi nơi nh Đầu bếp v c mượn Bần đạo xem tay, người l quan lại của Thừa tướng. Thầy dắt xem chỗ đc bạc, sous, rồi đi qua chỗ khc, lại c thầy khc đem đi xem chỗ in giấy bạc, my mc đều mua của Anglais, xứ nhỏ, nn xưởng cng nghệ nhỏ nhen, nhưng cũng l qu, my chạy điển kh v c nh đn kh. Xem xong bn kiếu thầy đi ra cửa thẳng qua Cha cch 1.500 thước. Đường x dễ đi nhưng phải cởi giy đi qua mấy ngọn suối nhỏ, phải chi khng mưa mấy đm rồi, th suối cũng khng trn lng, đường x kh ro. Đến cha thẳng đến nh liu của Bơda Lama l anh của Choundouss đỗ ngụ sng sẽ hnh hương. Đến nơi Samdhen v bần đạo tọa đồng đơn một liu, cn bốn huynh kia tọa đơn nơi nh tr. An tọa tr t từng, bn sắm sửa anh lạc v gi tiền đặng ra mắt Bơda Lama. Phần bần đạo 10 ygăng. Samdhen vo liu đảnh lễ trước kế bần đạo, lễ rồi đem anh lạc v gi tiền dưng tại tợ Đại đức, Đại đức bn lấy anh lạc chong cổ v hai tay rờ đầu v cụng đầu mỗi người. Samdhen v Bần đạo th ngi mời tọa đơn trước đơn của ngi. Bốn huynh đệ kia thối lui qua bn tr phng. Ngi v Samdhen chuyện vn v hằng liếc ng bần đạo, hỏi thăm xứ Bần đạo. Tr ba từng, hai huynh đệ đồng x kiếu về ngụ liu. Samdhen rằng : Đại đức l anh ruột của huynh Choundouss. Ti nghe qua bn hỏi : Sao chư Bơda Lama đều cn nhỏ tuổi hết vậy. Huỷnh rằng : Đ l chư tiền bối Tả l Lama Ha thượng, truyền y bt trước khi tịch diệt. Chư tăng sư đều c thiệt nghiệm. Chư đại lo thọ k cc ổng lc cn nhỏ v truyền y bt trước ngy tịch. Đoạn bần đạo bước ra đi ngoi, gặp Choundouss bn hỏi Bơda Lama l chi của huynh ? Ni : l anh ruột của ti. Ti 31 tuổi, huỷnh 32 tuổi, cn một người em nữa của lama ở tại nh thiền người Khampa ở trước kia, vừa ni vừa chỉ cho bần đạo ci nh thiền ấy. Bần đạo ni : Cha mẹ huynh lấy lm c phước mới đặng con l Đại đức Lama. Nội dng họ c hai người tu hnh, th phước hưởng cả họ khng hết. Đoạn vo liu ngồi nghỉ kế 4 giờ Lama tr phng dưng thực. Samdhen dng, bần đạo xin kiếu. Xuất 1 rupee mua beurre, mai cng đn.

Tối ngủ dưới hng ba từng hạ, đm nay cũng cn mưa dầm, nhờ mền nhiều lớp, nệm mền của nh ngụ phụ gip, nn ấm p ngủ yn. Khuya một mnh thức, ngồi định tư duy.

Ngy 22 Juillet 1936 5-6-.l.

Sớm cng Isess đi ln mạch nước rửa mặt rồi về ngụ liu cng Samdhen đồng tọa. Tr t từng, kế trn phng dưng bột v cải xo thịt. Ăn cải cn thịt gắp bỏ vo đĩa huynh Samdhen, ăn rồi, tr nước, đợi chư Lama cng dường rồi mới đi hnh hương đặng. Nội cha Sra c năm cảnh cha, chia ra mỗi cảnh l mấy chỗ ngồi cho đủ 5.500 vị Lama. Mười giờ, c tiểu Lama về, th Samdhen rằng : huynh Lama đ về, th sự cng dường đ rồi, mnh sắm sửa đi hnh hương, huỷnh sẽ dẫn đường v theo chế dầu cc điện. Đoạn chập lu, huynh đệ đồng đi cảnh cha lớn trước, cng dường cc điện rồi tới nh thiền 2.500 chỗ ngồi. Gần đ c điện Phật tổ, thấy c bảng của China cng treo trước c bốn chữ : Phước-trường-hằng-hộ, đi cng dường đủ mấy cảnh rồi 1.500 chỗ ngồi, chỗ 1.000, rốt hết tới cha của Quan Absơre. Đến nơi cửa cha cn bế v chư Lama cn tụng kinh. Thấy nam nữ đứng chực trước hng ba cha cũng đng. Su huynh đệ dừng bước cũng chờ chừng 5 pht, bỗng cửa cha mở, c một vị Lama trung nin, mặc đồ Lama hng, chong flanelle điều, tay cầm biểu hiệu, bước ra ngoi hng ba đứng, đoạn quơ biểu hiệu, chư lama chen nhau đi ra cửa, đng như kiến cỏ, lớn nhỏ ko ra. Đoạn thấy c đi ba tiểu nin (10, 11, 12) tiểu Lama bước ra, th Samdhen ni : Đ l Bơda Lama đ thọ k rồi sẽ l Đại đức Thượng tọa hay đ l Thượng tọa. Lc 1.500 lama ra rồi hết, th những thiện nam tn nữ đều ko vo, huynh đệ chng ti đi sau rốt. Vo nh thiền lễ bi đại điện Phật tổ v Tổ sư rồi, đồng đi cng dường Phật v Tổ sư cc điện, mỗi cha nơi điện no cng tiền th trn điện c để mm cỗ đổ gạo trn cho Đn na biết m ty hỉ. C chỗ cng tiền trong bnh bt Phật tổ. Rốt việc về, đi qua nhiều cảnh vườn cy, thấy chư lama đang ngồi dưới bng tụng tập kinh kệ, c gio-thọ, yết-ma lm đầu. Về tới ngụ liu, đ 12 giờ. Từ phng dưng đồ ăn ngọ. Trn mm để một dĩa bn bnh bao thịt, hai dĩa cải chua Samdhen bảo ăn, bần đạo ăn cải chua, huỷnh ăn bnh bao, kế huỷnh bẻ bnh bao lấy nhưn thịt bỏ vo chn huỷnh cn bao bột ngoi bỏ vo chn bần đạo, thi cũng hoan hỉ ăn bột gởi gần thịt. Ăn uống rồi, hộ huynh hướng đạo t trăng nga v Tr phng Lama t trăng nga, rồi su huynh đệ đồng kiếu từ đi về. Bốn giờ tới nh ngụ, một đm khng ngủ, rệp đi, đm nay cắn liền đeo, mn rồi cũng ngủ tới sng.

Ngy 23 Juillet 1936 6-6-.l.

Nhựt thường lệ. Sớm điểm tm tr bột. Trưa ngọ bột v cải xo. Samdhen đi viếng Quan lớn trở về ni : Bữa nay trả tiền đn cho Quan lớn. Bần đạo bn lấy ra 16 rupee 4 anna trao cho Samdhen. Chiều huỷnh đem trả cho quan lớn. Tổng cộng sự cng dường tại Dzsbung, hai nh thiền l 104 rupee. Nữ nam đi ăn uống dưới bng cy cả ngy, chiều về ca l dọc đường inh-ỏi. Samdhen mua l, y muốn Bần đạo hn tiền nn nhắc hoi số tiền mua.

Trời mưa đm từ hm ở Dzsbung tới nay cn mưa đm. Tối nay cũng cn mưa dầm, lạnh, song ngủ đặng v c phơi nệm v bỏ ci đơn cy ra ngoi sn phơi, nn rệp khng chch, ngủ m.

Ngy 24 Juillet 1936 7-6-.l.

Sớm điểm tm tr sữa, Samdhen bảo Isess hấp cơm nguội chiều hm qua cc huỷnh ăn cn dư với đồ xo cho bần đạo dng. Nhưng bần đạo khng ăn. Cc huỷnh ăn bột. Bần đạo rằng : 11 giờ sẽ ăn. Sớm ăn đồ dư khng cng dường đặng, nn khng muốn dng. Lu lu c một bữa cơm, ăn vo kh chịu, chi bằng ăn bột qu hơn v hằng ngy ăn đ quen ruột, cn cơm năm, mười bữa mới c một bữa, th c ch chi. Xứ nầy c kẻ cả năm chưa biết hột cơm l g, chỉ ăn bột m thi. Như huynh đầu bếp ở gần, từ ngy đến Lhassa tới nay khng thấy huỷnh v vợ con ăn cơm. Samdhen c cho hai lần gạo th vợ con v huỷnh mới c ăn. Thiệt củi quế gạo chu, củi cứt b, m từ hm đến đy tới nay m huynh Samdhen ni mua hết 9 rupee. Nn chi phải mua ci l đất thổi ống bễ cho t hao củi phẩn. Huỷnh ni mua hết vi đồng rupee ci l đất ấy

Thi mnh lo đi mua hng bng. Choundouss bảo Sonnam đi mua gim. Mười một giờ ăn ngọ bột với cải xo v cải chua. Đoạn huynh Choundouss rủ đi chơi, đi một vng chợ, mua một xu chuỗi Tibet 2 trăng nga. Về gh nh quen của huỷnh, c chủ gia mời uống xăng, hoan hỉ uống ba chn, in như nước cơm thiu, rồi coi tay gim cho cổ v một c ở gần. Đoạn kiếu về, thấy Isess sửa soạn mang đồ bn vai, hỏi đi đu ? Đi cha Dzsbung v tn thợ may Lama cha ấy đến ni : Lama gi m Bần đạo đ coi mạch định chết, nay đ chết, nn Isess đi thăm v cng. i, người đời mới thấy đ nay đ mất đ. Thn giả hiệp, c bao lu. Chiều nay Bần đạo bần thần qu đỗi, m mệt v trời mưa dầm lun mười đm, mưa dầm, ban ngy kh bữa mưa bữa khng. Bị xứ lạnh, chanh phong thổ l một, thm sự lạnh một ngy một tăng thm, nn kh chịu, kh thở lạnh lẽo bắt ho. Ngủ t, khuya Samdhen ku mượn hộp quẹt v trời mưa dột chỗ huỷnh nằm. May chỗ Bần đạo t dột.  

 

GIỚI THIỆU    -    PHẦN 1    -    PHẦN 2    -    PHẦN 3    -    PHẦN 4

 

Copyright 2005 FITEC & SearchVN. All rights reserved.